Gut Hastalığı Nedir? Neden Olur? Tedavisi Nedir?

Gut hastalığı ürik asit birikmesine bağlı olarak eklemlerde ağrı ve şişlikle karakterize bir inflamatuar artrit türüdür. Çoğunlukla ayak başparmağını etkilese de diz ve ayak bileği gibi farklı eklemlerde de görülebilir. Gut hastalığında ağrılar genellikle ataklar halinde ortaya çıkar. Bazı kişilerde ağrı yürümeyi veya gece uyumayı zorlaştıracak kadar şiddetli olabilir. Semptomlar bir süre sonra hafiflese de, tedavi edilmediğinde yeniden ortaya çıkabilir.

Gut hastalığı denildiğinde genellikle ilk akla gelen aşırı et tüketimi olsa da, hastalığın ortaya çıkmasında genetik yatkınlık, böbreklerin çalışmasını etkileyen sağlık sorunları ve kullanılan bazı ilaçlar da rol oynayabilir. Bu nedenle, tedavide beslenme alışkanlıklarının değiştirilmesinin yanı sıra, uzman doktorlar ağrı ve şişliğin giderilmesi ile ürik asit seviyesinin düşürülmesi ve yeni atakların önlenmesi için ilaç tedavisi planlayabilir. Düzenli takip ve uygun tedaviyle hastalığı kontrol altında tutmak mümkündür.

Gut Hastalığı Nedir?

Gut hastalığı, ürik asit kristallerinin eklemlerde birikmesi sonucunda ortaya çıkan, yaygın görülen bir inflamatuar artrit türüdür. Ürik asit vücutta pürin adı verilen kimyasal maddelerin parçalanması sonucunda açığa çıkan atık üründür. Normal şartlarda insan vücudunda bulunan ürik asidin üçte ikisi böbreklerden geçerek idrar yoluyla, üçte biri ise bağırsaklar yoluyla vücuttan uzaklaştırılır. Eğer herhangi bir sebeple vücutta fazla miktarda ürik asit sentezlenirse veya ürik asit vücuttan olması gerektiği gibi atılamazsa ürik asit kristalleri eklemlerde birikerek ağrılı bir artrit türü olan gut hastalığına neden olabilir.

Gut hastalığı yetişkinler arasında en sık karşılaşılan inflamatuar (iltihaplı) artrit türüdür. Bazı çalışmalar, yetişkinlerde gut hastalığının romatoid artritten yaklaşık 3-4 kat daha sık görüldüğünü bildirmektedir. Hastalığın geçmişi ise Antik Mısır’a kadar uzanır. Geçmişte daha çok varlıklı kişilerin ulaşabildiği et ağırlıklı sofralar ve aşırı alkol tüketimiyle ilişkilendirildiği için “Kralların Hastalığı” adıyla da bilinir.

Günümüzde daha fazla insanın et ve et ürünlerine ulaşabilmesi ve alkol gibi sağlığa zararlı ürünlerin tüketiminin yaygınlaşması nedeniyle gut hastalığına toplumun farklı kesimlerinden insanlarda da rastlanır. Bununla birlikte gut hastalığını sadece yaşam tarzı alışkanlıklarına indirgemek yanıltıcı olur. Vücuttan ürik asidin uzaklaştırılmasını zorlaştıran bazı sağlık sorunları veya kullanılan bazı ilaçlar nedeniyle aşırı et tüketimi olmayan kişilerde de gut hastalığına rastlanabilir.

Gut Hastalığı Belirtileri Nelerdir?

Gut hastalığı genellikle ani başlayan eklem ağrısı ve eklemin çevresinde şişlik, kızarıklık ile kendisini gösterir. Bazı hastalarda ağrıya eklem hassasiyeti de eşlik edebilir. Hastalar ayaklarının üzerine basarken, yürürken hatta ayakkabı giyerken bile zorlanabilir. Buna karşın gut hastalığı her zaman belirti göstermeyebilir. Hiperürisemisi bulunan yani kan ürik asit seviyesi yüksek olmasına rağmen herhangi bir semptom göstermeyen hastalar da vardır. Çoğu hastada semptomlar ani başlangıçlıdır ve genellikle geceleri ortaya çıkar.

İlk atak çoğunlukla ayak başparmağının ayakla birleştiği eklemde görülür. Bununla birlikte ayak bileği, diz, el parmakları, dirsek ve el bileği gibi farklı bölgelerde de şikâyetler ortaya çıkabilir. Atak sırasında genellikle tek bir eklem etkilenir. Başlıca gut hastalığı belirtileri aşağıdaki gibi sıralanabilir:

• Aniden başlayan ve giderek şiddetlenen eklem ağrısı,
• Etkilenen eklemde ve çevresinde şişlik,
• Eklem üzerindeki ciltte kızarıklık ve yanma hissi,
• Hafif bir dokunmayla bile artan ağrı,
• Eklemlerde sertlik, eklemi bükerken veya hareket ettirirken zorlanma,
• Atak hafiflerken eklem çevresindeki ciltte kaşıntı ve soyulma.

Semptomların şiddeti ve süresi kişiden kişiye değişebilir. Bazı hastalarda atak sonrasında belirtiler tamamen kaybolurken, uzun süre tedavi edilmeyen hastalarda eklem ağrısı ve hareket kısıtlılığı kalıcı hâle gelebilir.

Gut Hastalığı Çeşitleri Nelerdir?

Gut hastalığının seyri kişiden kişiye değişiklik gösterebilir. Bazı hastalar ilk atağın ardından yıllarca herhangi bir sorun yaşamadan hayatlarına devam ederken, bazılarında ise gut atakları daha sık tekrarlayabilir. Hastalığın seyrini ve şiddetini değerlendirmek için uzmanlar genellikle akut ve kronik gut hastalığı ifadelerini kullanır.

Akut Gut Hastalığı Nedir?

Akut gut hastalığında ağrı aniden başlar ve 12-24 saat içerisinde en şiddetli halini alır. Ağrı, şişlik ve kızarıklık gibi belirtiler çoğunlukla tek bir eklemi etkiler. Ataklar sırasında hastalar için etkilenen eklemi kullanmak oldukça ağrılı olabilir. Örneğin, ayak başparmağı etkilenen bir hasta ağrı nedeniyle ayağının üzerine basmak istemeyebilir. Akut gut belirtileri çoğunlukla 1-2 hafta içerisinde kendiliğinden geriler. Bununla birlikte, semptomların kaybolması hastalığın iyileştiği anlamına gelmez; ilerleyen dönemlerde yeni atakların görülme riski vardır.

Kronik Gut Hastalığı Nedir?

Gut hastalığı uzun süre kontrol altına alınmadığında eklemlerdeki kristal birikimi kalıcı hasara neden olabilir. Bu durumda ağrı, sertlik ve hareket güçlüğü hem ataklar sırasında hem de ataklar arasında devam edebilir. Hastalık başlangıçta genellikle tek bir eklemi etkilerken tedavi edilmediğinde ve kronik duruma geldiğinde birden fazla eklemi etkileyebilir.

Bunların yanı sıra ürat kristallerinin cilt altında birikmesiyle tofüs adı verilen sert şişlikler oluşabilir. Bu şişlikler başlangıçta ağrısız olsa da uygun tedavi uygulanmazsa zamanla eklemlerde şekil bozukluğuna yol açabilir.

Gut Hastalığı Neden Olur?

Gut hastalığı pürin adı verilen maddelerin atık ürünü olan ürik asidin eklemlerde ve çevresindeki dokularda kristaller oluşturmasıyla ortaya çıkar. Eklemlerde biriken kristaller bağışıklık sistemini harekete geçirerek inflamatuar yanıtı başlatır. Bunun neticesinde ağrı, şişlik, kızarıklık gibi semptomlar gelişir.

Kandaki ürik asit düzeyinin yüksek olmasının pek çok farklı sebebi olabilir. Vücudun fazla ürik asit üretmesi, ürik asidin vücuttan yeterince uzaklaştırılamaması ve besinlerle fazla miktarda pürin alınması başlıca nedenler arasındadır. Bu yüzden gut hastalığı nedenleri ve riskleri tek bir faktörle açıklanamaz. Genetik yatkınlık, böbrek hastalıkları, beslenme alışkanlıkları ve kullanılan bazı ilaçlar gibi pek çok faktör gut hastalığı görülme riskini artırabilir. Başlıca gut hastalığı nedenleri aşağıdaki gibi açıklanabilir:

• Ürik asidin vücuttan yeterince atılamaması: Gut hastalarında en sık karşılaşılan sorunlardan biri böbreklerin ürik asidi vücuttan yeterince uzaklaştıramamasıdır. Özellikle kronik böbrek hastalığı bulunan kişilerde bu nedenle kanda ürik asit seviyesi daha yüksek olabilir. Bununla birlikte böbrek hastalığı olmayan kişilerde de kalıtsal özelliklere bağlı olarak ürik asit atılımı az olabilir.
• Vücutta fazla ürik asit oluşması: Pürin sadece besinler yoluyla vücuda alınmaz. Vücudun kendi hücrelerinde de doğal olarak bulunur. Hücrelerin normalden hızlı parçalandığı durumlar daha fazla pürin açığa çıkmasına ve bunların parçalanmasıyla oluşan ürik asit miktarının artmasına neden olur. Vücutta fazla ürik asit sentezlenmesinin nedeni kesin olarak bilinmese de lösemi, lenfoma ve sedef hastalığı gibi sağlık sorunlarının bu riski artırabileceğini gösteren çalışmalar mevcuttur. Ayrıca alyuvarların normalden erken parçalandığı hemolitik anemi gibi sağlık sorunları ve bazı kanser tedavileri de ürik asit üretimini artırabilir. Daha nadir durumlarda ise pürinlerin parçalanmasında görev alan enzimlerde kalıtsal sorunlar bulunabilir.
• Pürin bakımından zengin besinlerin fazla tüketilmesi: Karaciğer ve böbrek gibi sakatatlar, kırmızı et, hamsi ve sardalya gibi bazı balıklar yüksek miktarda pürin içerir. Bu besinlerin sık ve yüksek miktarda tüketilmesi vücutta oluşan ürik asit miktarını artırabilir.
• Şekerli içecekler: Özellikle fruktozla tatlandırılmış gazlı içecekler ve diğer şekerli içeceklerin fazla tüketilmesi de ürik asit seviyesini yükseltebilir.
• Alkol kullanımı: Alkol tüketimi hem ürik asit üretimini artırabilir hem de böbreklerden ürik asidin atılmasını zorlaştırabilir. Özellikle kısa sürede fazla miktarda alkol tüketilmesi daha önce gut atağı geçiren kişilerde şikâyetlerin yeniden başlamasına neden olabilir.
• Genetik yatkınlık: Ailesinde gut hastalığı bulunan kişilerde hastalığa daha sık rastlanabilir. Bunun nedeni ürik asidin oluşumunu ve vücuttan uzaklaştırılmasını etkileyen bazı özelliklerin aile bireyleri arasında aktarılmasıdır. Bazı çalışmalar gut hastalığı bulunan kişilerin yaklaşık %40-50’sinin ailesinde de gut öyküsü bulunduğunu gösterir.
• Yaş ve cinsiyet: Erkeklerde ürik asit seviyesi genellikle kadınlara kıyasla daha yüksektir. Buna bağlı olarak gut hastalığı erkeklerde daha erken yaşlarda ve daha sık görülebilir. Kadınlarda ise menopoz sonrasında ürik asit seviyesinin yükselmesiyle hastalığın görülme riski artar.
• Kullanılan bazı ilaçlar: Bazı idrar söktürücüler ve organ nakli sonrasında kullanılan bazı bağışıklık baskılayıcı ilaçlar ürik asidin atılımını azaltabilir. Yüksek dozda alınan B3 vitamini, yani niasin de ürik asit seviyesini yükseltebilir. Ancak bu ilaçların doktor önerisi olmadan bırakılmaması önemlidir. Gerekli durumlarda uzman doktor kullanılan ilaçları gözden geçirerek hastaya uygun bir tedavi planı hazırlayabilir.
• Fazla kilolu olmak: Vücut kitle indeksi yüksek olan kişilerin vücudu daha fazla ürik asit sentezleyebilir ve vücuttan ürik asidin uzaklaştırılması daha zor olabilir.

Sayılanların yanı sıra hipertansiyon, diyabet gibi sağlık sorunları kontrol altına alınmadığında gut riskini artırabilir.

Gut Tanısı Nasıl Konulur?

Eklem ağrısı, eklem çevresinde şişlik ve kızarıklık gibi şikâyetlerle başvuran hastalarda uzman doktor, öncelikle hastanın tıbbi öyküsünü alarak başlar. Hastaya ağrının ne zaman başladığı, daha önce benzer ataklar geçirip geçirmediği, herhangi bir kronik hastalığının bulunup bulunmadığı ve düzenli kullandığı ilaçlar hakkında sorular yöneltilebilir.

Ağrının ani başlaması, 12-24 saat içinde en şiddetli haline ulaşması, özellikle ilk atak sırasında ayak başparmağının etkilenmesi gut hastalığını düşündürebilir. Bununla birlikte, eklem enfeksiyonları gibi başka sağlık sorunları da benzer belirtilere neden olabilir. Bu nedenle bazı hastalarda tanıyı kesinleştirmek için uzmanlar genellikle ek tetkiklere başvurur. Gut hastalığı tanısı için kullanılan başlıca yöntemler şunlardır:

• Kan tahlilleri: Kandaki ürik asit seviyesini ölçmek için kan tahlili yapılabilir. Bununla birlikte, ürik asit yüksekliği tek başına gut tanısı koymak için yeterli değildir. Ürik asidi yüksek olan bazı kişilerde hastalık gelişmeyebilir.
• Eklem sıvısının incelenmesi: Ağrılı ve şiş olan eklemden ince bir iğne yardımıyla sıvı örneği alınabilir. Alınan örnek, ürik asit kristallerinin bulunup bulunmadığını görmek için özel bir mikroskopla incelenir. Eklem sıvısında kristallerin görülmesi gut tanısını doğrular. Enfeksiyondan şüphelenildiğinde aynı sıvıdan kültür incelemesi de yapılabilir.
• Görüntüleme yöntemleri: Eklem sıvısı alınamadığında veya tanı netleşmediğinde ultrason ve bilgisayarlı tomografi gibi yöntemlerden faydalanılabilir. Görüntüleme yöntemleri eklemde ve çevresindeki dokularda kristal birikimini göstermeye yardımcı olur. Özellikle uzun süredir devam eden gut hastalığında eklemlerde oluşan olası hasarı değerlendirmek için röntgenden faydalanılabilir.

Gut hastalığı uzun süre kontrol altına alınmadığında eklemlerde şekil bozukluğunun yanı sıra böbrek hastalığı gibi sağlık sorunlarının görülme riskini artırabilir. Bu nedenle gut belirtileri gösteren hastaların vakit kaybetmeden uzman doktora danışması önemlidir.

Gut Hastalığı Tedavisi Nedir?

Gut hastalığı tedavisi, hastalığın şiddetine, altta yatan sebebe ve semptomların süresine göre değişiklik gösterebilir. Tedavinin amacı semptomları kontrol altına almak ve atakların sıklığını azaltmaktır. Halk arasında da yaygın olarak bilindiği gibi gut hastalığının tedavisinde öncelikle beslenme alışkanlıklarının değiştirilmesi önemlidir. Aslında beslenme alışkanlıklarının değiştirilmesiyle vücuttaki ürik asit seviyesinin düşürülmesi hedeflenir. Özellikle ürik asit seviyesini yükseltebilen yiyecek ve içeceklerin sınırlandırılması, atakların azalmasına yardımcı olabilir.

Beslenmede yapılan değişiklikler her hastada tek başına yeterli olmaz. Gerekli durumlarda uzman doktorlar hem atak sırasındaki şikâyetleri gidermek hem de ürik asit seviyesini düşürmek için ilaç tedavisi uygulayabilir. Başlıca gut hastalığı tedavi yöntemleri aşağıdaki gibidir:

• Akut gut atağında eklemdeki iltihaplanmayı azaltan ilaçlardan faydalanılabilir. Bu ilaçlar ağrı, şişlik ve hassasiyetin hafiflemesine yardımcı olabilir. Hastanın durumuna göre ağızdan alınan ilaçlar tercih edilebileceği gibi bazı durumlarda doğrudan ekleme enjeksiyon da yapılabilir.
• Sık atak geçiren, tofüssahip bulunan veya guta bağlı eklem hasarı gelişen hastalarda uzun süreli ilaç tedavisi gerekebilir. Bu amaçla vücutta ürik asit oluşumunu azaltan ya da böbreklerin ürik asidi uzaklaştırmasını kolaylaştıran ilaçlar kullanılabilir. Diğer tedavilerden yeterli fayda görmeyen bazı hastalarda ise ürik asidin parçalanmasını sağlayan tedaviler düşünülebilir.
• Ürik asit düşürücü tedavi sırasında kan değerleri belirli aralıklarla kontrol edilir. Genellikle ürik asit seviyesinin 6 mg/dL’nin altında tutulması hedeflenir. Tofüsleri bulunan veya atakları devam eden hastalarda doktorlar ürik asit seviyesinin bu değerin de altında olmasını hedefleyebilir. Ağrı ve şişlik geçse bile uzun süreli tedavinin doktor önerisi olmadan bırakılmaması önemlidir.
• Karaciğer ve böbrek gibi sakatatlardan kaçınmak, kırmızı et ve bazı deniz ürünlerinin tüketimini sınırlandırmak ürik asit seviyesinin kontrolüne yardımcı olabilir. Bunların yerine öğünlerde sebze, tam tahıl, az yağlı süt ürünleri ve uygun miktarda baklagile yer verilebilir. Ayrıca şekerli içeceklerin ve alkol tüketiminin azaltılması önemlidir.

Ürik asit düşürücü tedaviye başlanan ilk dönemde geçici olarak atak görülebilir. Bu durum tedavinin işe yaramadığı anlamına gelmez. Uzman doktor, atak riskini azaltmak için bir süre ek ilaçlar reçete edebilir. Hastaların bu dönemde şikâyetlerini doktorlarıyla paylaşması ve ilaçlarını önerilen şekilde kullanmaya devam etmesi önemlidir.

Gut Hastalığına Ne İyi Gelir?

Gut hastalığında doktorların önerdiği tedavinin yanında günlük hayatta alınabilecek bazı önlemler de semptomların hafiflemesine yardımcı olabilir. Özellikle atak sırasında ağrıyan eklemi dinlendirmek ve bölgeye soğuk kompres uygulamak ağrı ve şişliği azaltabilir. Gut hastalığına iyi gelebilecek başlıca yöntemler aşağıdaki gibidir:

• Etkilenen eklemi dinlendirmek: Gut atağı sırasında ağrıyan ekleme yük binmesi semptomların şiddetini artırabilir. Örneğin ayak eklemleri etkilenen hastaların uzun süre ayakta durmaktan ve ayağını zorlayan hareketlerden kaçınması rahatlamalarını sağlayabilir.
• Soğuk kompres uygulamak: Havluya sarılmış bir buz torbasını ağrıyan eklemin üzerinde tutmak ağrı ve şişliğin hafiflemesine yardımcı olabilir. Cildin zarar görmemesi için buzun doğrudan cilde temas etmemesi ve uygulamanın bir seferde 20 dakikayı geçmemesi önemlidir.
• Etkilenen bölgeyi yüksekte tutmak: Özellikle ayak ve ayak bileğinde şişlik bulunan hastalar dinlenirken bacaklarının altına bir yastık yerleştirebilir. Etkilenen bölgenin yüksekte tutulması şişliğin azalmasına yardımcı olabilir.
• Yeterli su içmek: Vücudun susuz kalması gut atağını tetikleyebilir. Bu nedenle gün içerisinde düzenli olarak su içmek önemlidir. Bununla birlikte böbrek hastalığı gibi bir sebeple doktor tarafından sıvı tüketimi sınırlandırılan hastaların önerilen miktara uyması gerekir.
• Hareket etmeye özen göstermek: Atak sırasında eklemi dinlendirmek gerekse de ataklar arası dönemlerde düzenli egzersiz yapmak önerilir. Ancak eklemlere fazla yük bindiren veya aşırı zorlanmaya neden olan egzersizlerden kaçınmak önemlidir.

Gut hastalığında tekrarlayan ataklar zamanla eklemlerde hasara ve hareket kısıtlılığına neden olabilir. Bu nedenle siz de eklemlerinizde aniden başlayan ağrı, kızarıklık veya şişlik fark ediyorsanız, Yeditepe Üniversitesi Hastaneleri’nin uzman doktorlarına başvurarak gerekli kontrollerinizi yaptırabilirsiniz.