Egzama ciltte kaşıntı, kızarıklık ve kabarıklık gibi semptomlarla kendini gösterebilen inflamatuar cilt hastalıklarının genel adıdır. Tıp literatüründe inflamatuar, yani iltihaplı deri hastalıkları içerisinde değerlendirilse de bu durum egzamanın enfeksiyondan kaynaklandığı veya bulaşıcı olduğu anlamına gelmez. Egzama bağışıklık sisteminin aşırı yanıtı, dolaşım sorunları, çevresel faktörler gibi pek çok sebeple ortaya çıkabilir.
Egzama belirtileri hastalığın türüne, kişinin yaşına ve cildin etkilenen bölgesine göre değişebilir. Bazı kişilerde sadece ciltte hafif kuruluk ve kaşıntı görülürken bazılarında ciltte çatlama, sıvı sızıntısı ve kabuklanma gibi şikâyetler ortaya çıkabilir. Bunların yanı sıra yoğun kaşıntısı olan kişilerde egzama uyku düzenini bozabilir, kaşımaya bağlı oluşan yaralar cildi enfeksiyonlara karşı savunmasız hâle getirebilir. Egzamanın bilinen kesin bir tedavisi olmasa da türüne uygun ilaç veya krem tedavileri, düzenli cilt bakımı ve tetikleyici etkenlerden korunma gibi yöntemler semptomların kontrol altına alınmasına yardımcı olabilir.
Egzama ciltte kuruluk, kaşıntı, kızarıklık ve kabarıklık gibi belirtilere neden olan inflamatuar cilt hastalıklarının genel adıdır. Araştırmalara göre dünya genelinde çocukların yaklaşık %15-30'unu, yetişkinlerin ise %2-10'unu etkileyen egzama dermatologların en sık karşılaştığı cilt hastalıklarından bir tanesidir. Egzamada cildin nemini koruyan ve dış etkenlere karşı savunma sağlayan bariyerin işlevi bozulabilir. Bu durum cildin daha fazla su kaybederek kurumasına ve tahriş edici maddelere karşı hassaslaşmasına neden olabilir. Egzama hastalığı ciltte iltihaplanmayla seyrettiği için ciltte iltihaba neden olan hastalıkları tanımlamak için kullanılan dermatit kategorisi altında değerlendirilir. Bu nedenle sıklıkla atopik dermatit veya atopik egzama olarak da adlandırılır. Ancak atopik dermatit hastalığın sadece bir türüdür, egzama tıbbi açıdan daha geniş bir hastalık grubunu kapsar. Kökeni, Yunancada “kaynayıp taşmak” veya “aniden ortaya çıkmak” anlamlarına gelen “ekzein” sözcüğünden gelen egzamanın ilk olarak 1817 yılında içi sıvı dolu kabarcıklarla seyreden, güneş yanığını andıran döküntüleri tanımlamak için kullanıldığını gösteren araştırmalar mevcuttur. Başlangıçta kabarcıklı ve sıvı sızıntısının olduğu döküntüler için kullanılan egzama terimi günümüzde kuruluk, pullanma ve ciltte kalınlaşmayla seyreden tabloları da kapsayacak şekilde genişlemiş durumdadır.
Egzama belirtileri denildiğinde ilk akla gelenler kaşıntı, ciltte kuruluk, kızarıklık, kabarıklık ve pullanmadır. Özellikle kaşıntı bazı kişilerde uykuyu ve günlük yaşamı etkileyecek kadar yoğun olabilir. Kaşıma ciltteki tahrişi artırarak yüzeysel yaralara ve kanamalara yol açabilir. Etkilenen bölgelerin görünümü cilt rengine göre de değişebilir. Açık tenli insanlarda kızarıklık daha belirginken koyu tenli kişilerde morumsu, kahverengi veya gri alanlar görülebilir. Egzama, ciltteki döküntülerin görünümüne ve ciltte meydana gelen değişikliklere göre akut ve kronik olmak üzere iki sınıfta incelenir. Akut egzamada kızarıklık, şişlik ve içi sıvı dolu küçük kabarcıklara daha fazla rastlanabilir. Kabarcıkların açılmasıyla sulanma ve ardından kabuklanma gelişebilir.
Kronik egzamada ise deride kalınlaşma, sertleşme, pullanma ve çatlaklar daha belirgindir. Aynı kişide farklı bölgelerde akut ve kronik egzama belirtileri bir arada bulunabilir. Başlıca egzama belirtileri şunlardır:
Strese bağlı egzama belirtileri yaşayan kişiler kaşıntı ve kızarıklığın özellikle gergin geçen dönemlerde arttığını fark edebilir. Kaşıntının artmasıyla cildin daha fazla kaşınması da tahrişi artırarak yaraların oluşmasına neden olabilir.
Egzamanın nedenleri tam olarak bilinmemekle birlikte genetik yatkınlık, çevresel etkenler ve bağışıklık sisteminin işleyişindeki farklılıkların hastalığın gelişiminde etkili olduğu düşünülmektedir. Özellikle atopik egzamada farklı faktörler birbirini etkileyerek cildin koruyucu yapısının bozulmasına ve iltihaplanmaya neden olabilir. Cildin dış etkenlere karşı daha savunmasız hâle gelmesi de günlük hayatta temas edilen bazı maddelerin belirtileri tetiklemesini kolaylaştırabilir. Başlıca egzama nedenleri şu şekilde sıralanabilir:
Sayılan etkenler çoğu zaman birbirini tetikler. Cilt bariyeri zaten zayıf olan bir kişi günlük hayatta temas ettiği maddelerden daha kolay etkilenebilir. Örneğin cilt bariyeri bozulmuş olan bir kişinin deterjanla uzun süre temas etmesi cildi tahriş ederek elde veya parmakta egzama gelişmesini kolaylaştırabilir. Bu durum kişinin deterjana alerjisi olduğu anlamına gelmese de bazı maddelerin cildine zarar verdiğini gösterebilir.
Egzama ortaya çıkış nedenlerine, etkilediği vücut bölgelerine ve ciltte oluşturduğu değişikliklere göre farklı türlere ayrılır. Bazı egzama türlerinin gelişiminde genetik yatkınlığın ve bağışıklık sistemiyle ilişkiliyken bazıları tahriş edici maddeler, alerjenler veya dolaşım sorunları nedeniyle gelişebilir. Atopik dermatit, kontakt dermatit, dishidrotik egzama, seboreik dermatit, numuler egzama, asteatotik egzama ve staz dermatiti başlıca egzama çeşitleri arasındadır. Her türün kendine özgü nedenleri, tetikleyicileri ve belirtileri bulunduğundan kişiye özel tedavi sürecini uzman dermatologlar detaylı değerlendirmelerin ardından kişiye özel planlar.
Atopik egzama ciltte kuruluk, yoğun kaşıntı ve tekrarlayan döküntülerle seyreden kronik bir deri hastalığıdır. Egzamanın en yaygın türü olan atopik dermatit genellikle çocukluk döneminde başlasa da bazı hastalarda ilk kez yetişkinlikte de görülebilir. Çalışmalar dünya genelinde çocukların yaklaşık %10-20’sinde, yetişkinlerin ise %3-5’inde atopik dermatit olduğunu gösterir. Cilt bariyerindeki bozulma ve bağışıklık sisteminin aşırı yanıtı cildin çevresel etkenlere karşı daha hassas hâle gelmesine neden olabilir. Bu nedenle belirtiler bazı dönemlerde hafiflerken tetikleyicilerle karşılaşıldığında yeniden şiddetlenebilir.
Atopik egzamanın ciltteki dağılımı yaşa göre değişebilir. Örneğin bebeklerde yanaklar ve saçlı deri daha sık etkilenirken, çocukluk döneminden itibaren döküntüler dirsek içleri ve diz arkaları gibi kıvrımlı bölgelerde belirginleşebilir. Yetişkinlerde boyun, eller ve göz kapaklarında da kaşıntılı, kuru ve pullanan alanlar oluşabilir. Bu bölgelerin sık kaşınması ciltte yaralara, zamanla derinin kalınlaşmasına neden olabilir.
Kontakt dermatit tahriş edici veya alerjiye neden olan bir maddeyle temas edilmesi sonucunda gelişen egzama türüdür. Temas edilen maddeye ve maddenin ciltte neden olduğu tepkiye göre irritan ve alerjik kontakt dermatit olarak iki ana grupta değerlendirilir. İrritan kontakt dermatitte sabun, deterjan veya çözücü gibi maddeler cildin koruyucu tabakasına doğrudan zarar verir. Güçlü bir maddeyle kısa süreli temas semptomları tetikleyebileceği gibi daha hafif maddelerle sık temas edilmesi de zaman içinde kuruluk, yanma ve çatlaklara neden olabilir. Örneğin ellerin sık sık yıkanmasını gerektiren bir işte çalışan insanlarda elde egzama semptomlarına daha sık rastlanabilir.
Alerjik egzama olarak da adlandırılan alerjik kontakt dermatitte ise bağışıklık sistemi kişinin duyarlılık geliştirdiği bir maddeye karşı savunma tepkisi geliştirir. Takılardaki nikel, parfümler, saç boyaları ve bazı kozmetik içerikleri bağışıklık sisteminin bu reaksiyonunu tetikleyebilir. Alerjik egzama belirtileri her zaman temasın hemen ardından ortaya çıkmayabilir. Bazen saatler veya günler sonra kaşıntı, kızarıklık, şişlik ve küçük kabarcıklar gelişebilir.
Dishidrotik egzama avuç içlerinde, parmakların yanlarında ve ayak tabanlarında yoğun kaşıntıya neden olan küçük, içi sıvı dolu kabarcıklarla seyreden bir egzama türüdür. Kabarcıklar bazen birleşerek büyüyebilir ve kaşıntıya yanma veya ağrı eşlik edebilir. Kuruyup gerilediklerinde ise ciltte soyulma ve çatlaklar oluşabilir; özellikle ayak tabanındaki ağrılı çatlaklar yürümeyi zorlaştırabilir. Dishidroz olarak da adlandırılan bu durumda elde ve ayakta egzama görünümü daha yaygındır. Kesin nedeni bilinmese de bazı metal alerjileri, stres ve el veya ayakların sık terlemesi belirtileri tetikleyebilir.
Nörodermatit, aynı bölgenin tekrar tekrar kaşınması veya ovalanması sonucunda derinin kalınlaştığı ve yoğun kaşıntının devam ettiği bir cilt hastalığıdır. Bazı çalışmalar dünya genelinde yaklaşık her 8 kişiden 1’inde nörodermatit egzama olduğunu gösterir. Liken simpleks kronikus olarak da bilinen nörodermatitte kaşıma, cildi ve ciltteki sinir uçlarını tahriş ederek kaşıntıyı daha da artırabilir. Böylece kaşıntı ve kaşımanın birbirini tetiklediği bir döngü oluşabilir. Nedeni kesin olarak bilinmemekle birlikte obsesif kompulsif bozukluk, kaygı bozukluğu, stres, böbrek hastalıkları gibi başka fizyolojik ve psikolojik sağlık sorunlarının nörodermatit riskini artırabileceği düşünülür.
Nörodermatit durumunda etkilenen bölge sertleşebilir, rengi koyulaşabilir ve deri çizgileri belirginleşebilir. Nörodermatit genellikle boyunda, kolda, bacakta ortaya çıkabileceği gibi ayak bilekleri gibi vücudun farklı bölgelerini de etkileyebilir. Şikâyetler bazı kişilerde stresli dönemlerde veya gece dinlenirken daha yoğun hissedilebilir.
Asteatotik egzama cildin aşırı kurumasına bağlı gelişen, genellikle ileri yaş grubundaki insanları etkileyen, kaşıntı, pullanma ve ince çatlaklarla kendini gösteren bir egzama türüdür. Kuru egzama olarak da bilinen bu durum çoğunlukla bacakların ön tarafında görülür. Asteatotik egzamanın 60 yaş üzerindeki kişilerin büyük çoğunluğunu etkilediğini gösteren çeşitli çalışmalar mevcuttur. Yaş ilerledikçe cildin nem kaybının artması cilt yüzeyinde kurumuş toprağı andıran çatlak görünümü oluşmasına neden olabilir. Soğuk ve kuru hava, sık banyo yapılması ve sabun gibi kişisel temizlik ürünleri ile fazla temas edilmesi cildin koruyucu yapısını daha da zayıflatarak belirtileri artırabilir.
Numüler egzama ciltte madeni para biçiminde yuvarlak veya oval, kaşıntılı döküntülerin oluştuğu kronik bir egzama türüdür. Diskoid egzama olarak da adlandırılan bu durumda, özellikle kollarda, bacaklarda ve gövdede görülen döküntüler sulanabilir, kabuklanabilir ve haftalarca devam edebilir. Cilt kuruluğu, tahriş edici ürünler veya böcek ısırığı gibi küçük cilt hasarları bazı kişilerde döküntülerin başlamasını tetikleyebilir. Yuvarlak görünümü nedeniyle mantar enfeksiyonuyla karıştırılabilse de numüler egzama mantar enfeksiyonu değildir. Her ikisi farklı tedavi yöntemleri gerektirdiğinden dermatoloji uzmanları detaylı tetkiklere başvurabilir.
Seboreik dermatit saçlı deri ve yüz gibi yağ bezlerinin yoğun olduğu bölgelerde kaşıntı, kızarıklık ve pullanmaya neden olan bir egzama türüdür. Saçta egzama şikâyetlerinin nedenlerinden biri olan seboreik dermatitte beyaz veya sarımsı, kuru veya yağlı görünümlü pullanmalar oluşabilir. Saçlı derinin yanı sıra kaşlar, burun kenarları, kasık bölgesi ve kulak arkaları gibi yağ bezlerinin bulunduğu başka bölgeler de etkilenebilir. Hastalığın kesin nedeni bilinmese de cildin yağ üretimi, hormonal değişiklikler ve bağışıklık sisteminin verdiği yanıtın gelişiminde etkili olduğu düşünülür. Ciltte doğal olarak bulunan Malassezia adlı mayalar, cilt yüzeyindeki yağlardan yararlanarak çoğalır. Özellikle ergenlik döneminde yağ üretiminin artması, bu mayaların çoğalması için uygun bir ortam oluşturabilir. Bazı kişilerde mayalara karşı gelişen bağışıklık yanıtı ciltte iltihaplanmayı tetikleyerek kaşıntı, kızarıklık ve pullanmanın ortaya çıkmasına neden olabilir.
Bebeklerde egzama türlerinden biri olan seboreik dermatit saçlı deriyi etkilediğinde konak olarak bilinir. Konakta görülen kalın, sarımsı kabuklar çoğu bebekte zamanla geriler. Yetişkinlerde saçlı deride oluşan kepek ise seboreik dermatitin en hafif biçimi olarak kabul edilir. Yetişkinlerde kafada egzama şikayetlerinin en yaygın sebeplerinden olan seboreik dermatit tekrarlayabilir. Stres ve özellikle soğuk, kuru hava bazı kişilerde belirtileri artırabilir.
Staz dermatiti, bacaklardaki toplardamarların kanı kalbe geri taşımasında sorun olduğunda gelişebilen bir egzama türüdür. Toplardamarlarda basıncın artması ve çevre dokularda sıvı birikmesi özellikle ayak bileklerinin çevresinde şişlik, kaşıntı ve renk değişikliklerine neden olabilir. Bacakta egzama belirtileri ile birlikte varis, ağırlık hissi ve gün sonunda artan şişlik görülmesi staz dermatitini düşündürebilir. Uzun süre devam eden dolaşım sorunu deride sertleşmeye, koyulaşmaya ve iyileşmesi güç yaraların oluşmasına yol açabilir.
Ciltte kuruluk, kaşıntı, pullanma gibi şikayetlerle başvuran hastalarda uzman dermatologlar döküntülerin görünümünü ve vücuttaki dağılımını incelerken hastalara belirtilerin ne zaman başladığı, tekrarlayıp tekrarlamadığı ve hangi durumlarda arttığı gibi sorular yöneltebilir. Kullanılan cilt bakım ürünleri, iş ortamında temas edilen maddeler ve ailede egzama, astım veya alerji öyküsü bulunması da tanı sürecinde doktorlara yardımcı olabilir. Muayene bulgularına göre bazı kişilerde ek testlere ihtiyaç duyulabilir. Özellikle alerjik kontakt dermatitten şüphelenildiğinde cildin hangi maddelere tepki verdiğini belirlemek için yama testi uygulanabilir. Bu testte olası alerjenleri içeren bantlar cilde yerleştirilir ve belirli aralıklarla uygulama bölgelerinde reaksiyon gelişip gelişmediği değerlendirilir. Kan tahlili veya cilt biyopsisi her hastada gerekli olmasa da döküntülerin başka bir hastalıktan kaynaklanabileceği düşünülüyorsa doktor ek incelemeler isteyebilir.
Günümüzde bilinen kesin bir egzama tedavisi bulunmasa da uzmanlar semptomları kontrol altına almaya yardımcı bazı yöntemlerden faydalanabilir. Tedavi planı egzamanın türüne, belirtilerin şiddetine, etkilenen bölgeye ve kişinin yaşına göre belirlenir. Bazı kişilerde nemlendiriciler ve cilde uygulanan ilaçlar yeterli olabilirken daha şiddetli durumlarda farklı tedavilere ihtiyaç duyulabilir. Egzama tedavisi için kullanılabilecek başlıca yöntemler şunlardır:
Doktor egzama ilacı reçete ederken şikâyetlerin neden başladığını ve hangi etkenlerle arttığını da değerlendirir. Örneğin kontakt dermatitte cildi tahriş eden veya alerjiye neden olan maddeyle temas sürdükçe belirtiler tekrarlayabilir. Bu nedenle ilaç tedavisiyle birlikte bu temasın azaltılması gerekir. Staz dermatitinde ise bacaklarda sıvı birikmesine neden olan toplardamar sorununun da ele alınması önemlidir. Doktor cilde uygulanan tedavinin yanında şişliği azaltmak ve dolaşımı desteklemek için basınçlı çorap önerebilir.
Egzama iltihabi bir hastalık olsa da bulaşıcı değildir, dokunmakla veya aynı ortamda bulunmakla başka bir kişiye bulaşmaz.
Egzamayı tamamen ortadan kaldıran, düşman olarak nitelendirilebilecek bir besin veya ürün bulunmaz. Faydalı olduğu düşünülerek kullanılan bitkisel ürünlerin ciltte daha fazla tahrişe veya alerjik reaksiyona neden olabileceği göz önünde bulundurulmalıdır.
Egzaması olan kişilerin kaçınması gereken besinler, besin alerjisi olup olmadığına göre değişir. Yer fıstığı, süt ve yumurta gibi besinlere alerjisi olan bazı kişilerde bu yiyecekler egzama belirtilerini tetikleyebilir veya artırabilir. Belirli bir besin tüketildikten sonra şikâyetler artıyorsa olası alerjinin değerlendirilmesi gerekir.
Egzamanın görüldüğü bölgeler yaşa ve hastalığın türüne göre değişir. Atopik egzama çocuklarda dirsek içleri ve diz arkalarında sık görülürken yüzde egzama özellikle bebeklerde yanakları etkileyebilir. Eller, boyun, saçlı deri ve ayaklar da farklı egzama türlerinin görülebildiği bölgelerdir.
Göz kapağında egzama, makyaj malzemeleri, temizleyiciler, parfümler veya göz çevresine temas eden başka maddelerin tahriş edici veya alerjik etkisiyle gelişebilir.
Koltuk altında da egzama gelişebilir. Koltuk atı egzama şikâyetleri, deodorant ve ter önleyici ürünlerdeki bazı maddelerin cildi tahriş etmesi veya alerjik reaksiyon oluşturmasından kaynaklanabilir.
Egzama ayak tabanlarında, parmaklarda ve ayak bileklerinin çevresinde görülebilir. Dishidrotik egzamada küçük, kaşıntılı kabarcıklar gelişirken ayakkabının yapısındaki maddelere bağlı kontakt dermatitte temas eden bölgelerde kızarıklık ve tahriş oluşabilir.
Egzamada kaşıntı daha belirgin olsa da derin çatlaklar, tahriş ve kaşımaya bağlı yaralar ağrıya neden olabilir.
Egzama çoğunlukla tedaviyle kontrol altında tutulabilir ancak cilt bariyerinin bozulması ve kaşımaya bağlı yaralar enfeksiyon riskini artırabilir. Döküntülerin hızla kötüleşmesi, ciltte artan ağrı ve sıcaklık, irinli kabarcıklar veya ateş gelişmesi durumunda gecikmeden bir uzmana başvurulmasında yarar vardır.
Stres vücudun herhangi bir yerinde egzama belirtilerinin çıkmasına neden olabilir. Kişinin mevcut egzamasını etkileyerek eller, yüz, boyun veya hastalığın bulunduğu diğer bölgelerde kaşıntı ve tahrişin artmasına neden olabilir.
Mantar enfeksiyonu ve egzama kaşıntılı, pullanan, bazen yuvarlak döküntülere neden olabildiği için görünümden kesin ayrım yapmak her zaman mümkün değildir. Dermatoloji uzmanı muayeneye ek olarak gerektiğinde deriden kazıntı örneği alıp mikroskop altında inceleme isteyebilir.
Egzama tanısı çoğu zaman muayene ve hastanın öyküsüyle konulabilir. Temas alerjisinden şüphelenildiğinde yama testi, başka bir cilt hastalığı düşünülüyorsa gerekli görülen laboratuvar incelemeleri veya cilt biyopsisi yapılabilir.
Uygun tedaviyle birlikte cildin düzenli nemlendirilmesi ve şikâyetleri artıran etkenlerden uzak durulması egzama belirtilerini hafifletmeye yardımcı olabilir. Günlük yaşamda egzama semptomlarını hafifletmek için uygulanabilecek bazı yöntemler şunlardır:
Egzama eldiveni olarak satılan pamuklu ürünler nemlendirici uygulandıktan sonra ürünün ciltte kalmasına yardımcı olabilir. Ancak pamuklu eldivenler su geçirmez değildir. Bu nedenle temizlik sırasında deterjana karşı yeterli koruma sağlamayabilir. Egzama, kaşıntı ve ciltteki tahriş nedeniyle uykuyu, iş hayatını ve günlük yaşamı etkileyebilir. Belirtilerin hafifleyebilmesi için egzamanın türünün belirlenmesi ve kişiye uygun tedavinin düzenlenmesi gerekir. Tedaviye düzenli cilt bakımının eşlik etmesi ve şikâyetleri artıran etkenlerle temasın azaltılması, alevlenmelerin kontrol altında tutulmasına yardımcı olabilir. Egzamada tekrarlayan kaşıntı ve tahriş, ciltte çatlaklara ve yaralara neden olabilir. Bu nedenle siz de cildinizde geçmeyen veya sık tekrarlayan kaşıntı, kızarıklık ve kuruluk fark ediyorsanız, Yeditepe Üniversitesi Hastaneleri’nin uzman dermatoloji doktorlarına başvurarak gerekli kontrollerinizi yaptırabilirsiniz.
Sabun, deterjan, parfümlü ürünler, bazı kumaşlar, sıcaklık değişiklikleri ve stres egzama belirtilerini artırabilir. Tetikleyiciler kişiden kişiye değiştiği için şikâyetlerin hangi ürünlerle temas sonrasında veya hangi dönemlerde arttığının not edilmesi yararlı olabilir.
Kulak arkası egzama, seboreik dermatit veya atopik egzama gibi farklı türler nedeniyle görülebilir.
Tekrarlayan kaşıntı, kuruluk, kızarıklık ve pullanma egzamaya işaret edebilir. Mantar enfeksiyonu ve sedef gibi hastalıklar da benzer şikâyetlere neden olabileceğinden kesin tanı için cildin dermatoloji uzmanı tarafından değerlendirilmesi gerekir.
Hakkında
Mezun Olduğu Fakülte ve Yılı:
Cerrahpaşa Tıp Fakültesi (1996)
”
Alo Yeditepe