Lipödem, halk arasında "ağrılı selülit" ya da "ağrılı yağlanma sendromu" olarak da bilinen, çoğunlukla kadınları etkileyen kronik ve ilerleyici bir yağ dokusu bozukluğudur. Bu rahatsızlıkta deri altındaki yağ hücreleri anormal şekilde büyür, sıvı tutulumu artar ve bölgedeki kılcal damarlar ile lenfatik dolaşım olumsuz etkilenir. Tanı konulamadığında yıllarca yanlış diyetlerle veya etkisiz yöntemlerle zaman kaybedilir. Erken dönemde fark edilen ve uzman kontrolünde yönetilen lipödem tedavisi, hem ağrılarınızın hafiflemesini hem de hareket özgürlüğünüzün korunmasını sağlar.
Lipödem özellikle kalça, basen, uyluk ve bacaklarda, daha nadir olarak da kollarda simetrik ve orantısız yağ birikimi ile karakterize kronik bir hastalıktır. Vücudun üst kısmı ile alt kısmı arasında belirgin bir beden farkı yaratır. Örneğin üst bedeni 36 veya 38 beden olan bir kadının alt bedeni 42 veya 44 bedene ulaşabilir. Bu durumun temelinde normal depo yağlarından biyolojik ve yapısal olarak tamamen farklı olan, iltihaplanmaya (inflamasyona) yatkın, fibrotik özellik gösteren hastalıklı yağ hücreleri yer alır. Toplumda sıklıkla obezite, bölgesel fazlalık veya lenfödem ile karıştırılır. Oysa lipödem yanlış beslenmeden ya da hareketsizlikten kaynaklanan basit bir kilo artışı değildir. Kişi kalori kısıtlaması yaptığında yüzü, göğüsleri ve beli incelir ancak bacaklardaki lipödem dokusu diyet ve klasik egzersizlere karşı direnç gösterir.
Hastalığın bulguları kişiden kişiye ve lipödem evrelerine göre farklı şiddetlerde ortaya çıkar. İlk dönemlerde yalnızca estetik bir orantısızlık gibi algılanan değişimler, zamanla günlük yaşam kalitesini düşüren fiziksel yakınmalara dönüşür. Başlıca lipödem belirtileri şu şekilde sıralanır:
Tıp dünyasında lipödem hastalığının kesin nedeni henüz tam olarak aydınlatılmamış olsa da bilimsel araştırmalar genetik yatkınlık ve kadınlık hormonları üzerinde yoğunlaşır. Hastaların neredeyse tamamının kadın olması ve aile öyküsünde (anne, teyze veya kız kardeşlerde) benzer vücut yapısının bulunması kalıtsal geçişin güçlü bir kanıtıdır. Hastalığın ortaya çıkışı ve alevlenmesi genellikle kadın hayatındaki büyük hormonal dönüm noktalarıyla paralellik gösterir.
Özellikle östrojen hormonundaki dalgalanmaların yağ hücrelerindeki reseptörleri uyararak anormal yağ büyümesini tetiklediği düşünülür. Bu kritik dönemler şunlardır:
Vücudunuzdaki değişimlerin sıradan bir kilo artışı mı yoksa tıbbi bir durum mu olduğunu ayırt etmek için kendi bedeninizi gözlemlemeniz önemli ipuçları sunar. Kendi kendinize yapacağınız basit bir değerlendirme tıbbi tanı yerine geçmese de bir uzmana başvurma zamanınızın geldiğini gösterir.
Aynanın karşısına geçtiğinizde üst bedeniniz ile alt bedeniniz arasında en az iki beden fark bulunuyorsa, kilo verdiğiniz dönemlerde yüzünüz ve beliniz incelirken basen ve baldırlarınız aynı kalınlıkta kalıyorsa şüphelenmeniz gerekir. Ayrıca baldırlarınıza veya kollarınıza parmağınızla hafifçe bastırdığınızda orantısız bir acı duyuyorsanız, bacaklarınızda sık sık sebebi bilinmeyen morluklar fark ediyorsanız ve ayak bileğinizde adeta bir lastik izi varmış gibi boğumlanma görüyorsanız lipödem ihtimali oldukça yüksektir.
Kesin lipödem teşhisi, bu alanda deneyimli bir hekimin detaylı tıbbi öykü alması ve kapsamlı fizik muayene yapması ile konulur. Hastalığı tek başına doğrulayan özel bir kan testi ya da genetik tarama bulunmaz. Hekim muayene sırasında bacakların simetrisini, cilt yapısını, deri altındaki nodüler dokuyu, ağrı hassasiyetini ve ayak bileğindeki manşet görünümünü değerlendirir. Muayene bulgularını desteklemek ve benzer semptomlara yol açan damar hastalıklarını dışlamak amacıyla çeşitli görüntüleme yöntemlerinden yararlanılır:
Hastaların en sık merak ettiği konulardan biri, rutin laboratuvar testleriyle bu hastalığın saptanıp saptanamayacağıdır. Günümüz tıbbında lipödem hastalığını doğrudan gösteren spesifik bir biyokimyasal belirteç veya kan testi yoktur. Yapılan tam kan sayımı, hormon panelleri veya biyokimya testleri genellikle normal sınırlar içinde çıkar ancak hekimler tanı sürecinde kan tahlillerini farklı amaçlarla ister.
Tiroid fonksiyon bozuklukları (hipotiroidi), insülin direnci, D vitamini eksiklikleri, pıhtılaşma bozuklukları veya vücuttaki genel inflamasyon (iltihap) düzeyini kontrol etmek için kan testlerinden faydalanılır. Bu değerlendirmeler, lipödem başlangıcını kontrol altına almaya, tedavi planının kişiye özel ve bütüncül şekilde oluşturulmasına yardımcı olur.
Multidisipliner bir yaklaşım gerektiren bu rahatsızlıkta ilk başvuru ve tanı süreci için farklı uzmanlık dalları bir arada çalışır. Şikayetlerinizin değerlendirilmesi için öncelikle kalp ve damar cerrahisi veya fizik tedavi ve rehabilitasyon uzmanlarına başvurmanız önerilir.
Damar cerrahları toplardamar ve lenf sistemi sağlığını değerlendirirken, fizik tedavi uzmanları ödem yönetimi ve lenfatik drenaj planlamasını üstlenir. Hastalığın cerrahi boyutu gündeme geldiğinde veya doku hacminin azaltılması gerektiğinde ise süreci plastik, rekonstrüktif ve estetik cerrahi uzmanları devralır. Beslenme düzeninin planlanması için endokrinoloji uzmanları ve klinik diyetisyenler de tedavi ekibinin önemli bir parçasını oluşturur.
Lipödem tedavisi, hastalığın evresine, ağrı şiddetine ve kişinin yaşam tarzına göre iki ana basamakta planlanır: ameliyatsız (konservatif) yöntemler ve cerrahi müdahaleler. Tedavideki temel amaç dokudaki iltihaplanmayı azaltmak, ağrı ve hassasiyeti gidermek, lenf akışını desteklemek ve hastalığın ileri evrelere geçmesini durdurmaktır.
Erken ve orta evrelerde öncelik her zaman cerrahi dışı yöntemlere verilir. Düzenli uygulanan konservatif yaklaşımlar lipödem tedavisinde şikayetleri büyük ölçüde kontrol altına alır:
Düzenli beslenme, egzersiz ve kompresyon tedavisine rağmen ağrıları geçmeyen, hareket kısıtlılığı yaşayan veya ileri evreye ulaşan hastalarda cerrahi tedavi kalıcı çözüm sunar. Ancak lipödem ameliyatı, klasik estetik amaçlı yağ alma işlemlerinden tamamen farklıdır. Bu operasyonda amaç estetik incelmeden ziyade hastalıklı, iltihaplı ve ağrıya neden olan yağ hücrelerini bölgedeki lenf damarlarına ve kan damarlarına zarar vermeden vücuttan uzaklaştırmaktır.
Kilo vermek genel sağlığınız üzerinde sayısız olumlu etki yaratsa da lipödem dokusu tek başına diyetle veya kilo kaybıyla tamamen erimez. Hastalıklı yağ hücreleri vücudun enerji metabolizmasına normal yağlar gibi yanıt vermez. Bu nedenle şok diyetler yapmak veya kendinizi aç bırakmak, yalnızca üst bedeninizin aşırı zayıflamasına ve kas kütlenizin azalmasına yol açar; bacaklarınızdaki orantısız görünüm ve ağrı ise varlığını sürdürür. Bununla birlikte, eğer mevcut tablonuza ek olarak fazla kilo veya obezite sorununuz varsa sağlıklı ve kontrollü şekilde kilo vermek çok değerlidir. Fazla kiloların verilmesi eklemler üzerindeki mekanik yükü azaltır, lenf sisteminin rahatlamasını sağlar ve dokudaki genel iltihaplanma seviyesini düşürür. Dolayısıyla kilo kontrolü tedaviyi destekleyen güçlü bir adımdır ancak tek başına kesin çözüm değildir.
Lipödem beslenmesi sürecinde tüketilen gıdalar kadar sofradan uzaklaştırılması gereken besinler de hastalığın seyrini doğrudan belirler. İnflamasyonu tetikleyen, insülin direncini artıran ve damar geçirgenliğini bozan lipödem kaçınılması gereken yiyecekler listesinin başında şunlar yer alır:
Beslenme düzeni, bu hastalığın yönetiminde ilaç kadar etkili bir role sahiptir. Burada temel hedef kalori saymaktan ziyade vücuttaki kronik iltihabı (inflamasyonu) baskılayan, kan şekerini dengede tutan ve sıvı tutulumunu azaltan bir lipödem diyeti uygulamaktır. Anti-inflamatuar özellikli Akdeniz tipi beslenme veya uzman kontrolünde planlanan düşük karbonhidratlı beslenme modelleri en başarılı sonuçları verir. Lipödem beslenmesi yapabilmek için günlük beslenme rutininizde şu besinlere öncelik vermeniz önerilir:
Düzenli yürüyüş yapmak lipödem egzersizlerinin başında hastalığın yönetiminde en erişilebilir ve en faydalı alışkanlıklardan biridir. Yürürken ayak tabanındaki venöz yastıkçıkların yere basması ve baldır kaslarının ritmik olarak kasılıp gevşemesi, bacaklardaki lenf ve toplardamar dolaşımını doğal bir pompa gibi harekete geçirir. Yürüyüşten maksimum verim almak için beton veya asfalt yerine toprak ya da tartan pist gibi yumuşak zeminleri tercih etmeniz önerilir. Yürüyüş sırasında medikal lipödem taytı veya basınçlı çorap giymek, kas hareketinin yarattığı pompalama etkisini artırarak lipödemli bacaklardaki gerginliğin çok daha hızlı azalmasını sağlar.
Hastalığa bağlı gelişen ağrı, sıradan bir kas yorgunluğu ağrısından farklıdır. Lipödem bacaklarda genellikle künt, zonklayıcı, yanıcı veya dokunmayla keskinleşen bir hassasiyet şeklinde tarif edilir. Lipödem evrelerine göre ağrının şekli ve boyutu değişmekle birlikte ağrının en yoğun hissedildiği bölgeler genelde diz içleri ve diz çevresidir burada, yağ yastıkçıklarının eklem çevresinde birikmesi nedeniyle diz iç kısımları dokunmaya karşı son derece hassastır ve yürürken sürtünme ağrısı yaratır. Baldırların ön ve yan yüzlerinde, kaval kemiği çevresindeki dokularda oluşan basınç, özellikle gün sonunda sızlama ve gerginlik hissine yol açar. Uyluk ve basen bölgesinde, otururken veya yan yatarken vücut ağırlığının baskı yaptığı dış uyluk ve kalça bölgelerinde sızlama görülür. Üst kolların arka kısmında kol tutulumu olan bireylerde dirsek ile omuz arasındaki arka bölgede dokunma hassasiyeti ve ağırlık hissi oluşur.
Lipödem, doğrudan hayati tehlike oluşturan veya iç organlara zarar veren bir hastalık değildir ancak tedavi edilmediğinde ve kontrol altına alınmadığında yol açtığı ikincil sağlık sorunları nedeniyle kişinin hem fiziksel hem de ruhsal sağlığını ciddi biçimde tehdit eder. Hastalığın ilerlemesiyle birlikte bacaklarda biriken aşırı ağırlık, diz ve kalça eklemlerinin doğal mekaniğini bozar. İçe basma (X bacak deformitesi), erken eklem kireçlenmesi ve kronik bel ağrıları gelişir. Ayrıca görünümdeki değişim, sürekli ağrı yaşama ve diyetlere rağmen sonuç alamama durumu birçok hastada sosyal izolasyona, özgüven kaybına ve depresyona zemin hazırlar.
Hastalığın erken evrelerinde önlem alınmaz ve süreç kendi haline bırakılırsa doku içindeki kısır döngü giderek ağırlaşır. Tedavi edilmeyen vakalarda zamanla şu komplikasyonlar ortaya çıkar:
Tedavi başarısını korumak ve günlük yaşamda şikayetlerin alevlenmesini önlemek için uzak durmanız gereken bazı alışkanlıklar bulunur. Lipödemde yasak yiyecekler olarak tanımlanan vücuttaki inflamasyonu, ödemi, kan şekeri dalgalanmalarını ve kilo artışını etkileyebilme ihtimali olan besinlere dikkat etmek gerekir. Bunlara işlenmiş gıdalar, şekerli yiyecekler, rafine karbonhidratlar, çok tuzlu gıdalar gibi besinler örnek verilebilir. Besinler dışında dikkat edilmesi gerekenler:
Bu kronik durumla barışık ve konforlu bir yaşam sürdürmek için günlük rutininizde küçük ama etkili düzenlemeler yapmanız gerekir. Lipödem hastaları şu noktalara dikkat ederek yaşam kalitelerini yüksek tutabilir:
Bedeninizdeki değişimleri ertelemeden kalp ve damar cerrahisi veya plastik, rekonstrüktif ve estetik cerrahi uzmanlarına danışarak kontrollerinizi yaptırmayı ihmal etmeyiniz.Yeditepe Üniversitesi Hastanelerinde lipödem tanı ve tedavisine yönelik kapsamlı değerlendirme ve multidisipliner takip hizmetleri verilmektedir.
Ev tipi titreşimli veya vakumlu lipödem masaj aleti ürünleri, bilinçsiz kullanıldığında hassas olan kılcal damarlara zarar vererek morarmaları ve doku ödemini artırabilir. Dolaşımı desteklemek için yalnızca hekiminizin onayladığı medikal basınç cihazlarını kullanmanız veya uzman eşliğinde manuel lenf drenajı yaptırmanız güvenli bir yaklaşımdır.
Piyasada satılan hiçbir lipödem kremi veya bitkisel jel, deri altındaki hastalıklı yağ hücrelerini eritme veya hastalığı tedavi etme özelliğine sahip değildir ancak at kestanesi özü, mentol veya nemlendirici bileşenler içeren dermokozmetik ürünler, cilt yüzeyini serinleterek gerginlik hissini hafifletmeye ve bası giysisi kullanımına bağlı kuruluğu önlemeye yardımcı olur.
Lenf koruyucu özel liposuction teknikleri ile bölgedeki yağ hücreleri vücuttan uzaklaştırılır. Kalan yağ hücrelerinde hacim artışı yaşanabileceğinden ameliyat sonrasında kilo kontrolü ve takip önemlidir Ameliyat sonrası sağlıklı beslenme kurallarına uyulmaz ve aşırı kilo alınırsa, vücutta kalan sağlıklı yağ hücrelerinde hacim artışı yaşanabilir.
Hastalık östrojen hormonuyla yakından ilişkili olduğu için vakaların çoğunluğu kadınlarda görülür. Erkeklerde lipödem gelişmesi son derece nadirdir ve genellikle ciddi karaciğer hastalıkları veya hormonal dengesizliklerle (östrojen artışı, testosteron düşüklüğü) ilişkilidir.
Sağlıklı bir yaşam için uzman değerlendirmesi önemlidir. Bacaklarınızdaki ağrı, hassasiyet ve orantısız kalınlaşma kaderiniz değildir. Doğru tanı ve kişiye özel planlanan bütüncül tedavi yaklaşımları ile şikayetlerinizi kontrol altına almanız ve hareket özgürlüğünüzü yeniden kazanmanız mümkündür.
Hakkında
Mezun Olduğu Fakülte ve Yılı:
Bolu Abant Izzet Baysal Üniversitesi Tıp Fakültesi, 2013
”
Alo Yeditepe