Huzursuz Bacak Sendromu Nedir? Belirtileri Nelerdir? Nasıl Geçer?

Huzursuz bacak sendromu (HBS), bacaklarda hissedilen rahatsızlıkla birlikte güçlü bir hareket ettirme isteğine neden olan bir nörolojik hareket bozukluğudur. İğne batma hissi, karıncalanma, uyuşma, sızlama gibi şikâyetlerle kendisini gösterebilen HBS çoğunlukla kişi dinlenme halindeyken ortaya çıkar. Bacakları hareket ettirmek belirtilerin geçici olarak hafiflemesini sağlayabilir.

Huzursuz bacak sendromunun nedeni her zaman kesin olarak bilinmese de genetik yatkınlık, demir eksikliği, gebelik ve böbrek hastalıkları gibi faktörler semptomların ortaya çıkmasına veya şiddetlenmesine neden olabilir. Bu nedenle huzursuz bacak sendromu tedavisi belirtilerin şiddetine ve varsa altta yatan sağlık sorununa göre değişiklik gösterebilir. Uzmanlar gerekli değerlendirmelerin ardından yaşam tarzı değişiklikleri önerebilir, uygun hastalarda demir takviyesi reçete edebilir. Sık tekrarlayan ve şiddetli semptomlar hastaların uyku düzenini ve buna bağlı yaşam kalitesini olumsuz etkileyebileceği için HBS semptomları gösteren kişilerin uzman bir doktordan yardım alması önerilebilir. 

Halk arasında sıklıkla merak edilen "Huzursuz Bacak Sendromu Nedir?", "Huzursuz Bacak Sendromu Nasıl Geçer?" ,"Huzursuz Bacak Sendromu Neden Olur?" gibi sorular ve çok daha fazlasını aşağıdaki yazımızda bulabilirsiniz

Huzursuz Bacak Sendromu Nedir?

Huzursuz bacak sendromu, bir diğer ismiyle Willis-Ekbom hastalığı, kişinin özellikle dinlenme halindeyken bacaklarını hareket ettirme konusunda aşırı istek hissettiği nörolojik bir hareket bozukluğudur. Huzursuz bacak sendromu, dünya genelinde yaygın görülen sağlık sorunlarından bir tanesidir. Yapılan bazı araştırmalar huzursuz bacak sendromunun dünya genelinde genel nüfusun yaklaşık %2-5’ini etkilediğini göstermektedir. Normal şartlarda vücudun hareket edebilmesi için beynin, omuriliğin, sinirlerin ve kasların birbiriyle uyum içinde çalışması gerekir.

Hareketleri kontrol eden bölgeler herhangi bir sebeple hasar görürse veya işlev kaybına uğrarsa, çeşitli hareket bozuklukları ortaya çıkabilir. Hareket bozuklukları, kişinin hareketlerinin yavaşlamasına veya azalmasına ya da kontrol edemediği istemsiz hareketler yapmasına neden olabilen sağlık sorunlarıdır. Parkinson hastalığı ve tik bozuklukları hareket bozukluklarına örnek olarak gösterilebilir.  Farklı türleri bulunan bu bozuklukların bazıları uykuya dalmayı veya uykuyu sürdürmeyi zorlaştırabilir.

Huzursuz bacak sendromu da uyku ile ilişkili hareket bozukluklarından bir tanesidir. Bazı çalışmalar insomnia (uykusuzluk) vakalarının en sık karşılaşılan dördüncü nedeninin HBS olduğunu gösterir. Bununla birlikte her ne kadar uyku ile ilişkili hareket bozuklukları arasında değerlendirilse de, huzursuz bacak sendromunun karakteristik özelliklerinden olan bacakları hareket ettirme isteğinin ortaya çıkması için kişinin uykuda olması gerekmez. Kişi dinlenme halindeyken başlayan bacaklardaki rahatsızlık hissi gece boyunca devam edebilir.

Huzursuz Bacak Sendromu Belirtileri Nelerdir?

Huzursuz bacak sendromu bacaklarda genellikle tarif edilmesi zor bir rahatsızlık hissi ve kişinin bacaklarını hareket ettirmek için karşı konulması zor bir istek duyması ile kendisini gösterir. Bu rahatsızlık hissine genelde karıncalanma, uyuşma, iğne batma hissi, ağrı, sızı, yanma gibi semptomlar eşlik eder. Özellikle otururken veya uzanırken artan rahatsızlık hissi, yürümekle veya bacakları hareket ettirmekle geçici olarak hafifleyebilir. Bazı hastalarda şikâyetler ara sıra ve hafif düzeyde görülürken, bazılarında özellikle gece saatlerinde şiddetlenerek uykuya dalmayı ve uykuyu sürdürmeyi zorlaştırabilir.

Uyku düzeninin bozulmasına bağlı olarak kişi gün içerisinde yorgun hissedebilir, iş ve sosyal yaşamında çeşitli sorunlarla karşılaşabilir. Özellikle semptomlar uzun süre devam eder ve uygun tedavi uygulanmazsa kişinin yaşam kalitesi bozulabilir, ruh sağlığı olumsuz yönde etkilenebilir. Yapılan bazı çalışmalar kontrol altına alınamayan huzursuz bacak sendromunun zamanla depresyon gibi psikolojik sağlık sorunlarına bile yol açabileceğini göstermektedir. Bu nedenle hastalığın semptomlarının farkında olmak ve gerektiğinde uzman bir doktordan yardım almak önemlidir. Buna göre başlıca huzursuz bacak sendromu belirtileri şu şekilde sıralanabilir:

• Bacakları hareket ettirme konusunda güçlü ve karşı konulması zor bir istek,
• Bacaklarda karıncalanma, çekme, sızlama, iğne batması, kaşıntı veya zonklama hissi,
• Semptomların dinlenme sırasında otururken ve uzanırken şiddetlenmesi,
• Yürümek ve bacakları germekle şikâyetlerin geçici olarak hafiflemesi,
• Belirtilerin akşam ve gece saatlerinde daha belirgin olması,
• Rahatsızlık hissine bağlı olarak uykuya dalmada veya uykuyu sürdürmede zorluk.

HBS çoğunlukla bacakları etkileyen bir sağlık sorunu olsa da, 10 hastadan 8 ila 9’unda aynı zamanda periyodik olarak tekrarlayan bacak ve kol hareketleri ile karakterize uykuda periyodik hareket bozukluğu da bulunur. Bir başka ifadeyle, HBS semptomları gösteren hastalar aynı zamanda uyku sırasında tekrarlayan bacak ve kol hareketleri de görülebilir.

Huzursuz Bacak Sendromu Neden Olur?

Huzursuz bacak sendromunun neden ve nasıl ortaya çıktığı tam olarak bilinmemektedir. Buna karşın yapılan bazı çalışmalar genetik yatkınlık, demir eksikliği veya dopamin mekanizmasındaki aksaklıklar gibi faktörlerin huzursuz bacak sendromuna neden olabileceğini gösterir.

Dopamin, sinir hücreleri arasında iletişimi sağlayan ve hareketlerin kontrolünde görev alan kimyasal bir maddedir. Beyindeki demir düzeyinin azalması dopamin aracılığıyla gerçekleşen iletişimi etkileyebilir. Bu da hareketlerin kontrolünde rol oynayan sinir hücrelerini etkileyerek huzursuz bacak sendromunun gelişimine katkıda bulunabilir. Bununla birlikte, hastalığı tek bir nedene bağlamak her zaman mümkün olmasa da, bazı faktörler HBS görülme riskini artırabilir. Başlıca huzursuz bacak sendromu nedenleri aşağıdaki gibi açıklanabilir.

Genetik Yatkınlık

Aile öyküsünde huzursuz bacak sendromu bulunan kişilerde hastalığın görülme riski daha yüksek olabilir. Özellikle idiyopatik, yani sebebi belirlenemeyen HBS hastalarının büyük çoğunluğunun ailesinde de bir veya birden fazla kişide hastalık öyküsüne rastlanır. Araştırmalar huzursuz bacak sendromu bulunan kişilerin yaklaşık %40’ından fazlasında aile öyküsüne rastlandığını gösterir. Bunun nedeni tam olarak belirlenemese de araştırmalar beş farklı gen bölgesindeki bazı değişikliklerin huzursuz bacak sendromuna yatkınlığı artırabileceğini gösterir.

Genetik farklılıklardan bazılarının vücuttaki demir depolarının azalmasıyla da ilişkili olduğu bilinmektedir. Örneğin, BTBD9 adı verilen gende meydana gelen değişikliklerin hem düşük demir depolarıyla hem de uykuda tekrarlayan bacak hareketleriyle ilişkili olduğunu gösteren çalışmalar mevcuttur.

Huzursuz bacak sendromunun 50 yaşın üzerindeki yetişkinlerde görülme riski daha yüksektir. Ancak özellikle aile öyküsünde HBS bulunan kişilerde 45 yaşından önce semptomlara rastlanabilir. Örneğin, çocuklarda huzursuz bacak sendromu görüldüğünde, bu durum çoğunlukla genetik yatkınlıkla ilgilidir.

Demir Eksikliği

Vücutta yeterli demir bulunmaması huzursuz bacak sendromunun ortaya çıkmasına veya mevcut şikâyetlerin artmasına neden olabilir. Özellikle yoğun adet kanaması, sindirim sistemindeki kanamalar gibi sorunlar demir depolarının azalmasına yol açabilir. Bununla birlikte, demir eksikliği her zaman kansızlıkla birlikte görülmez. Bir başka ifadeyle, kişinin kan sayımının normal olması demir depolarının yeterli olduğu anlamına gelmez. Bu nedenle uzmanlar, huzursuz bacak sendromu şikâyeti bulunan kişilerde demir depoları hakkında bilgi veren ferritin ve demirin kanda taşınmasını değerlendirmeye yardımcı olan transferrin satürasyonu gibi değerleri inceleyebilir. Kandaki demir değerlerinin normal olması, beyindeki demirin kullanımında bir sorun bulunmadığını kesin olarak göstermez.

Böbrek Hastalıkları

Huzursuz bacak sendromu kronik böbrek hastalıkları bulunan kişilerde, özellikle de hemodiyaliz tedavisi alan hastalarda, daha sık görülebilir. Böbrek hastalıkları vücutta demir depolarının azalması, kalsiyum seviyesinin yükselmesi gibi çeşitli sorunlara neden olabilir. Neticesinde huzursuz bacak sendromu gibi uyku bozuklukları gelişebilir.

Hamilelikte Huzursuz Bacak Sendromu

Hamilelikte huzursuz bacak sendromu anne adayının yaşam kalitesini etkileyebilen yaygın bir sorundur. Bazı çalışmalar hamile kadınların yaklaşık %10-34’ünde huzursuz bacak sendromuna rastlandığını gösterir. Bunun başlıca nedeni gebelikte artan demir ve folat ihtiyacıdır. Eğer anne adayında demir eksikliği veya folat eksikliği gibi vitamin ve mineral eksiklikleri varsa, bu durum HBS semptomlarının ortaya çıkmasına neden olabilir. Çoğu kadında şikâyetler genellikle doğumdan sonraki ilk 4 hafta içerisinde iyileşir. Semptomların devam etmesi halinde uzman desteği alınmasında fayda vardır.

Sayılanların yanı sıra diyabet, romatizmal hastalıklar ve periferik nöropati, yani çevresel sinir sistemi hasarı da HBS gibi hareket bozukluklarının ortaya çıkmasında rol oynayabilir.

Huzursuz Bacak Sendromu Çeşitleri Nelerdir?

Huzursuz bacak sendromu birincil (primer) ve ikincil (sekonder) olmak üzere iki sınıfta incelenir. Birincil huzursuz bacak sendromunda semptomların altında yatan başka bir sağlık sorunu bulunmaz. Bu nedenle birincil HBS hastalarında genellikle genetik faktörlerin etkili olduğu düşünülmektedir. Genetik faktörlere bağlı birincil HBS bulunan hastalarda semptomlar genellikle daha erken yaşlarda başlar ve daha yavaş ilerler.

Sekonder huzursuz bacak sendromu ise demir eksikliği, böbrek yetmezliği veya diyabetik nöropati gibi başka bir sağlık sorununa bağlı olarak ortaya çıkar. Bunların yanı sıra gebelik ve kullanılan bazı ilaçlar da sekonder HBS gelişiminde etkili olabilir. Belirtileri birincil huzursuz bacak sendromuna benzer olsa da, şikâyetler genellikle daha ileri yaşlarda başlar ve daha hızlı şiddetlenebilir. Bununla birlikte, belirtilerin başlama yaşı ve hastalığın seyri kişiden kişiye farklılık gösterebilir.

Huzursuz Bacak Sendromu Tanısı Nasıl Konulur?

Bacaklarında rahatsızlık hissi, karıncalanma, uyuşukluk veya karşı konulamaz bir hareket ettirme dürtüsü gibi şikâyetlerle başvuran hastalarda huzursuz bacak sendromu tanısı için uzman doktorlar öncelikle hastanın şikâyetlerini dinler ve fiziki muayene yapar. Hastaya böbrek hastalığı, demir eksikliği gibi bir sağlık sorunu bulunup bulunmadığı, düzenli kullandığı ilaçlar ve aile öyküsü hakkında sorular yöneltilebilir. Ayrıca belirtilerin günün hangi saatlerinde arttığı, dinlenme sırasında mı yoksa hareket halindeyken mi ortaya çıktığı, yürümekle veya bacakları hareket ettirmekle hafifleyip hafiflemediği de incelenir.

Bunların yanı sıra, demir eksikliğini değerlendirmek için demir, ferritin gibi kan değerleri incelenebilir. Ancak kan tetkikleri tek başına huzursuz bacak sendromu tanısı koymak için yeterli değildir. Günümüzde huzursuz bacak sendromunun tanısında kullanılabilecek kesin bir yöntem olmadığı için uzmanlar hastada 5 ölçütün bir arada bulunup bulunmadığını değerlendirir. Bunlar şu şekildedir:

• Genellikle ağrı ve sızı ile ortaya çıkan, bacakları hareket ettirme konusunda güçlü bir istek duyulması,
• Şikâyetlerin kişi dinlendiği sırada yani otururken veya uzanırken başlaması,
• Yürümekle veya bacakları germek gibi hareketlerle şikâyetlerin kısmen veya tamamen hafiflemesi,
• Belirtilerin akşam ve gece saatlerinde daha belirgin olması ve sadece günün bu evresinde ortaya çıkması,
• Yukarıdaki dört kriterin birlikte bulunması ve semptomların kas krampları, eklem hastalıkları veya oturma pozisyonuna bağlı rahatsızlıklar gibi başka bir sağlık sorunuyla tamamen açıklanamaması.

Huzursuz bacak sendromunun teşhisinde çoğunlukla uyku testine ihtiyaç duyulmaz. Bununla birlikte, hastanın öyküsü ve uygulanan diğer tetkikler tanıyı netleştirmek için yeterli değilse, polisomnografi adı verilen uyku testinden faydalanılabilir. Ayrıca muayene sırasında sinir hasarından şüphelenilen hastalarda elektromiyografi (EMG) ve sinir iletim çalışmaları gibi ek tetkikler yapılabilir.

Huzursuz Bacak Sendromu Nasıl Geçer?

Yürümek, bacakları germek, hareket ettirmek, hafif masaj uygulamak veya ılık banyo yapmak semptomların geçici olarak hafiflemesine yardımcı olabilir. Bununla birlikte, semptomlar sık tekrarlıyorsa veya kişinin uyku kalitesinde bozulmaya neden oluyorsa, bu durumda uzman bir doktordan yardım alınması önerilir.

Huzursuz Bacak Sendromu Tedavisi Nedir?

Huzursuz bacak sendromu tedavisi belirtilerin sıklığına, şiddetine ve varsa altta yatan sağlık sorunlarına göre değişiklik gösterir. Uzman doktorlar öncelikle belirtilerin kişinin uykusunu ve günlük yaşamını ne kadar etkilediğini değerlendirir. Hafif ve ara sıra görülen şikâyetlerde yaşam tarzı değişiklikleri yeterli olabilir. Bununla birlikte, ilaç tedavisi de uyku düzenini bozan ve yaşam kalitesini etkileyen durumlarda kullanılabilir. Günümüzde huzursuz bacak sendromu için kullanılabilen kesin bir tedavi yöntemi yoktur. Tedavinin amacı bacaklardaki rahatsızlık hissini azaltmak, kişinin daha rahat uyumasını sağlamak ve yaşam kalitesini artırmaktır. Huzursuz bacak sendromu tedavisi için uygulanabilecek bazı yöntemler aşağıdaki gibidir.

Altta Yatan Sağlık Sorunlarının Tedavisi

Huzursuz bacak sendromu böbrek hastalığı, diyabet gibi başka bir sağlık sorunuyla ilişkili olarak ortaya çıkıyorsa, öncelikle o sağlık sorununa yönelik tedavinin planlanması gerekir. Örneğin, diyabet, yani şeker hastalığı, sinirlerde hasara neden olabilir. Neticesinde bacaklarda uyuşma, iğne batma hissi, ağrı, yanma, karıncalanma gibi rahatsızlıklar ortaya çıkabilir. Bu hastalarda kan şekeri seviyesinin kontrol altına alınması semptomların hafiflemesine yardımcı olabilir.

Ek olarak başka sağlık sorunlarının tedavisinde kullanılan bazı antidepresanlar, bulantı ilaçları ve alerji ilaçları da belirtilerin şiddetini artırabilir. Uzman doktorlar hastanın kullandığı ilaçları kontrol ederek gerekli durumlarda tedavide değişiklik yapabilir. Buna karşın düzenli kullanılan ilaçların doktor önerisi olmadan bırakılmaması önemlidir.

Demir Takviyesi

Huzursuz bacak sendromu bulunan hastalarda demir eksikliğinin giderilmesi semptomların hafiflemesine yardımcı olabilir. Uzman doktor demir tedavisine başlamadan önce ferritin ve demir gibi kan değerlerini kontrol eder. Tam kan sayımı neticesinde hastada anemi (kansızlık) tespit edilirse demir takviyesi reçete edilebilir.

Tetkikler neticesinde demir seviyesinin henüz kansızlığa neden olacak kadar düşük olmadığı, ancak demir depolarında yeterince demir bulunmadığı tespit edilirse de takviyeye ihtiyaç duyulabilir. HBS sorunu bulunan her hastada demir eksikliği bulunmayabilir. Bu nedenle demir takviyesine doktor önerisi olmadan başlanmaması ve tedavinin doktor kontrolünde sürdürülmesi önemlidir.

Huzursuz Bacak Sendromu İlaç Tedavisi

Semptomların sık tekrarlandığı, uyku düzenini ve günlük yaşamı olumsuz etkilediği durumlarda ilaç tedavisine ihtiyaç duyulabilir. Doktorlar semptomların şiddetini, altta yatan sağlık sorunlarını ve hastanın düzenli kullandığı diğer ilaçları dikkate alarak tedaviyi planlar. Buna karşın huzursuz bacak sendromunu kesin olarak tedavi edebilecek bir ilaç henüz mevcut değildir. Bu nedenle tedavi sürecinde sinir hücrelerini uyararak bacaklardaki rahatsızlık hissini azaltmaya yardımcı olabilecek ilaçlardan faydalanılabilir.

Dopaminin huzursuz bacak sendromuna neden olabileceğini gösteren pek çok çalışma olduğu için dopamin mekanizması üzerinden etki gösteren bazı ilaçlar da semptomların hafiflemesine yardımcı olabilir. Buna karşın, dopamin seviyesini artıran ilaçların uzun süre kullanılması bazı hastalarda semptomların daha erken saatlerde başlamasına, şiddetlenmesine veya kollara yayılmasına neden olabilir. Olası komplikasyonlar nedeniyle güncel tedavi kılavuzu dopamin düzeyini artıran ilaçların rutin kullanımını önermemektedir. Tedavi sırasında belirtilerin arttığını fark eden hastaların kendi kendilerine ilaç dozunu artırmak veya ilacı aniden bırakmak yerine doktorlarına danışmaları önemlidir.

Hamilelikte huzursuz bacak sendromu tedavisi planlanırken hem annenin hem de bebeğin sağlığı dikkate alınır. Bu nedenle öncelikle ilaç dışı tedavi yöntemlerinden ve gerekli durumlarda demir desteğinden faydalanılır. Gebelik dışında HBS tedavisinde kullanılan ilaçların çoğu bu dönemde önerilmez. Bu nedenle hamilelikte semptomları kontrol altına alabilmek için sağlıklı ve dengeli beslenme, doktor tarafından sakınca görülmemesi halinde kısa yürüyüşler yapma gibi yöntemler yardımcı olabilir.

Yaşam Tarzı Değişiklikleri

Yaşam tarzında yapılabilecek bazı değişiklikler huzursuz bacak sendromu semptomlarının hafiflemesine yardımcı olabilir. Uyku düzeni bozuk olan kişilerde semptomların kontrol altına alınması daha zor olabilir. Bu nedenle her gün benzer saatlerde uyumak ve uyanmak, yatak odasını sessiz ve karanlık tutmak önemlidir. Uyku öncesinde telefon gibi elektronik cihazların kullanımını sınırlandırmak da uyku kalitesini artırarak semptomların hafiflemesine yardımcı olabilir.

Gün içerisinde egzersiz yapmak, belirtiler başladığında kısa yürüyüşler yapmak veya bacakları hareket ettirmek de rahatlama sağlayabilir. Bununla birlikte özellikle gece saatlerinde ağır egzersizlerden kaçınılması önerilir. Ilık banyo yapmak ve bacaklara hafif masaj uygulamak da denenebilecek yöntemler arasındadır. Bunların yanı sıra kafeinli içeceklerin azaltılması, alkol ve sigara gibi sağlığa zararlı alışkanlıklardan uzak durulması da önemlidir. Uzun süre oturmayı gerektiren durumlarda kitap okumak veya bulmaca çözmek gibi dikkati başka bir yöne çekebilecek aktiviteler de semptomlarla baş etmeye yardımcı olabilir.

Huzursuz bacak sendromu evde uygulanabilecek yöntemlerle belirtiler kısa süreliğine hafifletilebilse de, rahatlama çoğu zaman geçicidir. Bu nedenle semptomların uyku düzenini ve yaşam kalitesini ciddi derecede etkilediği durumlarda evde uygulanan yöntemlerin yanı sıra doktor kontrolünde tedavi planlaması yapılması önerilir.

Siz de bacaklarınızda uyuşma, karıncalanma, ağrı, yanma gibi rahatsızlıklar hissediyorsanız ve bacaklarınızı hareket ettirmeye yönelik karşı konulamaz bir istek duyuyorsanız, Yeditepe Üniversitesi Hastaneleri'ndeki uzman hekimlere başvurarak gerekli kontrollerinizi yaptırabilirsiniz.