Çölyak hastalığı gluten duyarlılığına bağlı olarak gelişen otoimmün bir hastalıktır. Buğday, çavdar ve arpa gibi tahıllarda bulunan gluten vücuda alındığında bağışıklık hücreleri tarafından tehdit olarak kabul edilebilir. Bu nedenle ortadan kaldırılmasına yönelik oluşan bağışıklık tepkisi ince bağırsakta hasar ve iltihaplanma meydana getirebilir.
Çölyak hastalığı gluten tüketimi başladıktan sonraki her yaş grubunda kendini gösterebilir. Kalıtsal olarak aktarılır ve kronik seyreder. Çocuklarda yetişkinlere kıyasla özellikle ciddi büyüme ve gelişme problemleri ortaya çıkabilir. Ayrıca çölyak tanısı kadınlarda erkeklere oranla daha sık konulmaktadır. Down, Turner ve Williams sendromu gibi bazı kromozomal hastalıklara sahip bireylerde yaygın olabilir. Hastalığın kesin bir tedavisi yoktur ancak semptomların kontrol altına alınması ve bağırsak mukozasının korunması mümkündür. Ömür boyu süren glutensiz beslenme ile çölyak hastalığı kontrol altına alınabilir. Halk arasında sıklıkla merak edilen "Çölyak Hastalığı Nedir?" , "Çölyak Hastalığı Tehlikeli midir?" gibi sorular ve çok daha fazlasını aşağıdaki yazımızda bulabilirsiniz.
Çölyak hastalığı gluten içeren besinlere karşı vücudun anormal bağışıklık tepkisi gösterdiği sağlık sorunudur. Gluten başlıca buğday, arpa ve çavdarda doğal olarak bulunan bir proteindir ve ekmek, makarna, kek, kurabiye ve hazır paketli gıdalarda yaygın olarak yer alır. Glutene duyarlı bireyler gluten tükettiğinde ince bağırsakta anormal bir bağışıklık tepkisi oluşur. Vücuttaki bağışıklık hücreleri glutene saldırarak otoimmün yanıt gerçekleştirir. Bu yanıt besin emilimini sağlayan villuslarda hasar meydana getirir ve inflamasyona sebep olur. Villuslar zarar gördüğünde gerekli besin emilimi ince bağırsakta gerçekleştirilemez. Bu durum birçok besin ögesinin vücuda alınamamasına neden olabilir. Çölyak hastalığı teşhis edilmezse villuslar zamanla işlevini tamamen yitirebilir. Bu durum hafiften şiddetliye kadar birçok komplikasyonun gelişmesine zemin hazırlayabilir.
Çölyak hastalığı gluten proteininin alınması ile tetiklenir ancak buğday alerjisi veya intoleransı ile karıştırılmamalıdır. Çölyak hastalığı buğday alerjisi ve intoleransı ile benzer semptomlar gösterebildiğinden genellikle teşhis zorlaşabilir. Otoimmün bir hastalık olan çölyak birçok ciddi yan etki ve komplikasyona yol açabilir. Uzun süreli sindirim sorunlarına neden olduğundan vücudun ihtiyacı olan makro ve mikro besinlerin alınmasını engeller. Bununla birlikte ince bağırsak dışında diğer vücut bölgeleri de etkilenebilir.
Çölyak hastalığı belirtileri oldukça değişken bir tablodur. Bu değişkenlik belirti sayısı, sıklığı ve şiddeti şeklinde olabilir. Bazı bireylerde neredeyse hiç veya çok az belirti görülürken bazılarında ise çok fazla ve şiddetli semptomlar ortaya çıkabilir. Bu semptomlar her yaş grubunda kendini gösterebilir. Yetişkinlerde çölyak hastalığı belirtileri çocuklara kıyasla daha farklı olabilir. Başlıca sindirim sistemi ve sindirim sistemi dışı belirtiler olarak sınıflandırılabilir. Sindirim sistemini etkileyen semptomlar genel olarak şunları içerebilir:
Sindirim sistemi dışı semptomlar arasında ise aşağıdaki semptomlar bulunabilir:
Çölyak hastalığı cilt belirtileri bazı kişilerde kendini gösterebilir. Çölyak hastalığı deri döküntüsü kaşıntılı ve kabarcık şeklinde bir tablodur. Dermatit herpetiformis olarak da bilinir ve kafa derisi, dirsek, diz, kalça derisini etkileyebilir.
Çölyak hastalığı nedenleri tam olarak bilinmese de kalıtım ve çevresel faktörlerin bir araya gelmesiyle tetiklenebildiği bilinmektedir. Çölyak hastalığı genetik olarak aktarıldığı gibi bazı dış faktörler de çölyak gelişimini tetikleyebilir. Bu hastalığa sahip olan çoğu kişide bazı genlerin (HLA-DQ2 veya HLA-DQ8) değişikliğe uğradığı görülebilir ancak tüm çölyak hastalarında bu gen değişikliği mevcut değildir. Bununla birlikte gen değişikliği olan kişilerde her zaman çölyak gelişmeyebilir.
Kısmen genetik olarak aktarılan bu sağlık sorunu yaşamın erken dönemlerindeki beslenme alışkanlıkları, bazı viral enfeksiyonlar, bağırsak florasının bozulması, ağır metal bulaşı, cerrahi girişimler, gebelik ve doğum, şiddetli duygusal stres sonrası da aktif hale gelebilir. Bu çeşitli faktörlere maruz kalan kişilerde glutene karşı bağışıklık tepkisi oluşabilir. Vücudun enfeksiyon ve mikroorganizmalara karşı oluşturduğu savunma sistemi normalde vücut hücrelerine saldırmaz ancak glutenin vücuda girmesi ve emilmesi sırasında bağışıklık sistemi bu proteini yabancı bir tehdit olarak algılayabilir ve tepki oluşturabilir. Bu tepki bağışıklık hücrelerinin sağlıklı bağırsak villuslarına saldırmasına neden olabilir. Bu küçük parmaksı villus yapıları hasar aldıkça vitamin, mineral ve diğer besin öğelerinin kana geçmesi güçleşebilir.
Çölyak hastalığı tedavisi bulunmamaktadır çünkü vücudun glutene karşı gösterdiği reaksiyon engellenemez. Bu reaksiyonun tetiklenmesi engellenebilir. Bu sebeple “Çölyak nasıl düzelir?” sorusunun cevabı ömür boyu glutensiz beslenme şeklindedir. Gluten içermeyen bir beslenme düzeni semptomların kontrol altına alınmasına ve ciddi komplikasyonlara karşı korumada etkilidir. Hiçbir semptom bulunmasa dâhi glutensiz beslenme önerilir çünkü gluten tüketmeye devam etmek bağırsak hasarını tetikleyerek ciddi sonuçlar doğurabilir. Gluten içeren gıdaların tüketilmemesi ince bağırsağın iyileşmesine zemin hazırlayabilir. İyileşen villuslar vitamin, mineral ve diğer besin öğelerini tekrar emebilecek hale gelebilir. Glutensiz beslenme ömür boyu sıkı bir şekilde devam etmelidir. Aksi takdirde vücut gluten almaya devam ederse ince bağırsak hasarı tekrarlayabilir.
Genellikle iyileşme birkaç hafta içinde başlar ve mukoza hasarı yaklaşık 1 ilâ 2 yıl içinde mümkün olabilir. Bu süreçte kişinin ihtiyacına göre glutensiz vitamin ve mineral takviyeleri önerilebilir. Özellikle çocukluk çağı olmak üzere erken teşhis ve tedavi ciddi komplikasyonların önlenmesinde önemli rol oynar. Çünkü büyüme geriliği, anormal diş yapısı, osteoporoz gibi geri döndürülemez komplikasyonların gelişmesi istenmez.
Çölyak hastalığı erken teşhis ve tedavi sağlandığında genellikle tehlikeli değildir. Erken teşhis edilememiş veya tedavisi sağlanmamış çölyak, çocuklarda ve yetişkinlerde ciddi komplikasyonlara yol açabilir. Çölyak hastalığında kan değerleri değişebilir, çeşitli organ sistemleri etkilenebilir. Komplikasyonlar genel olarak şu şekilde verilebilir:
Bunlarla birlikte kısırlık, düşük gibi üreme problemleri, nöbet ve periferik nöropati gibi sinir sistemi rahatsızlıkları oluşabilir.
Çölyak hastalığı kronik seyreden bir sağlık sorunudur. Bu nedenle tamamen ortadan kalkmaz ama sıkı beslenme düzeni ile semptomlarda önemli bir düşüş yaşanabilir. Otoimmün saldırının yol açtığı ince bağırsak hasarının büyük bir kısmı geri döndürülebilir ancak gluten tüketmeye devam edildiği sürece hasar ve inflamasyon tekrarlama eğiliminde olabilir.
Çölyak hastalığı kontrol altına alındığında günlük hayat ve sosyal yaşam olumsuz etkiler olmadan seyredebilir. Sindirim sistemi dışında olan belirtiler için ayrı tedavi prosedürleri uygulanabilir. Bu sayede çölyak hastalığının yol açtığı diğer sağlık sorunları da kontrol altına alınabilir veya iyileştirilebilir. Kişinin ihtiyacına göre gıda takviyeleri, ilaçlar, kortikosteroidler vb. tedavi yöntemleri tercih edilebilir.
Çölyak hastalığı cilt belirtileri gluten tüketimine bağlı oluşan “dermatitis herpetiformis”tir. Kabarcık ve şiş görüntüsü nedeniyle herpes lezyonlarına benzediği için bu ismi alır. Vücudun her iki tarafında dirsekler, ön kol, dizler, kalça ve saç çizgisinde kaşıntılı kabarcıklar ve şişlikler olarak kendini gösterebilir. Çölyak hastalığına sahip bireylerin yaklaşık %10-15’i dermatitis herpetiformisten etkilenir. Dermatitis herpetiformis her yaş grubundan insanı etkileyebilir. Belirtileri nedeniyle egzama, herpes lezyonu gibi diğer cilt hastalıkları ile karıştırılabilir ancak katı glutensiz diyet ile iyileşme gösterebilen bir durumdur. Kesin tanı için deri biyopsisi uygulanabilir. Lezyonun lokal anestezi ile alınarak laboratuvar koşullarında incelenmesi gerekir.
Gluten içeren gıdalar tükettikten sonra hastalık belirtileri görüldüğünde çölyaktan şüphelenilebilir ancak belirtiler tek başına yeterli olmayabilir. Çünkü gıda intoleransları veya diğer sindirim sistemi rahatsızlıkları çölyağı taklit edebilen semptomlara sahiptir. Bu rahatsızlıklar çölyak hastalığı gibi ince bağırsakta ciddi hasara yol açmaz. Özellikle “Çölyak hastalığı nasıl teşhis edilir?” sorusuna en iyi cevap bir uzman tarafından yapılan tanı testleridir. Kapsamlı bir araştırma kapsamında hastalığın tanısı için başvurulan yöntemler şunlardır:
Ek olarak bazı durumlarda genetik çölyak hastalığı testi yapılması önerilebilir.
Çölyak hastalığı için gastroenteroloji bölümüne başvurulabilir. Çölyak hastalığı şüphesi durumunda herhangi bir test vermeden bir uzmana danışılması önerilir. Ayrıca bu süreçte aile hekimliği, iç hastalıkları (dahiliye) ve çocuk gastroenterolojisi bölümlerinden de destek alınabilir.
Çölyak hastalığının oluşumu tam olarak açıklanamasa da doğuştan gelen bağışıklık tepkisinin ve bazı çevresel koşullarının etkisi olduğu söylenebilir. Çölyak hastalığına yatkınlık genel olarak genetik olarak kabul edilebilir ancak dış faktörler de hastalığın tetiklenmesine neden olabilir. Genetik varyasyonların hastalığın gelişiminde etkili olabildiği görülse de her gen varyasyonu çölyak gelişimini tetiklemeyebilir. Bu gen varyasyonları tek etkili faktör olmadığı gibi diğer koşullar ile birlikte kompleks bir durum oluşturabilir. Sindirim sistemindeki mikrobiyom değişikliği, viral enfeksiyonlar, ameliyat, gebelik, doğum gibi koşullar da hastalığın gelişiminde rol oynayabilir. Sonuç olarak genellikle çölyak tablosunda genetik durumlardan şüphelenilir ancak her zaman genlere bağlı olarak oluşmayabilir.
Çölyak hastalığı tipik olarak genetik olarak aktarılan ve çocukluk çağı ile özdeşleştirilen bir rahatsızlık olarak bilinse de sonradan da ortaya çıkabilir. Çalışmalar çölyak hastalığının her yaş grubunda gelişebileceğini göstermektedir. Bununla birlikte bazı yetişkin bireylerde hastalığın teşhisi daha zor olabilir. Vakaların yaklaşık dörtte biri 60 yaş ve üzeri hastalardan oluşmaktadır. Özellikle yaşlılarda yorgunluk, hazımsızlık, şişkinlik, iştahsızlık gibi genel semptomlar yaygın olarak görüldüğünden çölyak arka plana atılabilir. Bu nedenle tanı almamış ancak çölyak hastalığı ile yaşayabilen kişiler de mevcut olabilir. Kişi hayatı boyunca hafif düzeyde semptomlar görmüş olabilir, bu semptomları başka sağlık sorunları ile bağdaştırılabilir veya rahatsızlık duymayabilir. Bununla birlikte hastalığın ilerlemesine bağlı olarak gelişen diğer sağlık sorunları ile kendini fark ettirebilir.
Çölyak hastalığına sıkı glutensiz beslenme iyi gelebilir. Sürekli uygulanan glutensiz beslenme ile ince bağırsak hasarları iyileştirilebilir, besin emilimi normale döndürülebilir, vitamin ve mineral eksiklikleri giderilebilir ve semptomların şiddeti azaltılabilir. Ancak az miktarda gluten tüketilse bile hasar ve inflamasyon devam edebilir. Mevcut iltihaplanma ve hasarın iyileştirilmesi ve olası hasarların önlenmesi için glutensiz beslenme şarttır. Uzman doktor ve diyetisyen takibinde ömür boyu sürdürülmesi gerekir. Semptomların azalması daha kısa sürede görülürken bağırsak astarının iyileşmesi zaman alabilir. Çocuklarda çölyak hastalığı belirtileri yetişkinlere kıyasla daha hızlı iyileşme gösterebilir. Glutensiz beslenme tedavisinin yanı sıra ihtiyaca göre B12, demir, folik asit, D ve B vitaminleri takviyesi önerilebilir. Sinir ve iskelet sistemini, cildi etkileyen yan etkiler varlığında ilaç tedavisi gerekebilir.
Çölyak hastalığı bulaşıcı değildir. Genel olarak genetik faktörler ve bazı çevresel koşulların tetiklemesiyle gelişim gösterebilir. Kişinin savunma sisteminin sağlıklı ince bağırsak hücrelerine saldırması ile karakterize bir sağlık sorunudur. Vücudun kendi bağışıklık sisteminin oluşturduğu bir tepki olduğundan herkeste aynı tepkiyi oluşturması beklenemez. Bulaşıcı olarak kabul edilmeyen çölyak ailede kalıtsallık nedeniyle sık görülebilir.
Spesifik nedeni kesin olarak bilinmemekle birlikte çölyak sıklıkla genetik, çevresel faktörler, ameliyat ve gebelik gibi durumlarla ilişkilendirilebilir. Vücudu glutene duyarlı kişilerde gluten proteininin ince bağırsakta bağışıklık sistemini harekete geçirmesiyle çölyak hastalığı tablosu oluşur. Genetik veya diğer herhangi bir sebeple bazı bireylerin bağışıklık sistemi gluteni tehdit olarak algılayabilir ve gluten vücuda girdiğinde tepki geliştirebilir. Glutenin ince bağırsakta emilmesi sırasında savunma sistemi hücreleri gluten ile birlikte ince bağırsak hücrelerine zarar verebilir. Bu durum sağlıklı ince bağırsak astarında hasarlar ve iltihaplanmaya yol açabilir. İltihaplanma ve hasar diğer besin öğelerinin emilmesinde azalmalara yol açabilir, çeşitli sindirim sistemi rahatsızlıklarına neden olabilir. Bazı enfeksiyonlar, ağır metaller, doğum, bazı kromozomal hastalıklar, ameliyat ve bağırsak mikrobiyotasında değişiklikler çölyak tablosu oluşumunu tetikleyebilir.
Çölyak hastalığı tipik olarak sindirim sistemini etkileyen bir sağlık problemidir ve gaz yapabilir. Gluten proteini ince bağırsaktaki villuslardan emilimi esnasında bağışıklık sistemi tarafından tehdit olarak algılanır. Gluteni ortadan kaldırmak ve vücuttan uzaklaştırmak için savunma hattı oluşturan bağışıklık sistemi ince bağırsak astarına zarar verebilir. Sonuç olarak işlevini yerine getiremeyen ince bağırsakta başlıca hazımsızlık, şişkinlik, gaz oluşumu, ishal veya kabızlık şeklinde semptomlar kendini gösterebilir. Sindirim sorunları yetişkinlere oranla çocuklarda daha belirgin olabilir. Özellikle bebeklerde gaz problemi şiddetli olabilir ve huzursuzluk görülebilir. Sıkı glutensiz diyet ile sindirim sistemi semptomları zamanla hafifleyebilir ancak gluten tüketimi tekrar başladığında gaz ve şişkinlik görülmeye devam edebilir.
Çölyak hastalığı genetik aktarımdan kaynaklanabilir ancak her zaman tek sebep bu olmayabilir. Bu sebeple kısmen genetik olarak kabul edilebilir. Çölyak hastalığının genetik olarak aktarıldığı vakalarda bazı genlerin varlığı çölyağın temel nedeni sayılabilir. Bağışıklık sistemi ile ilgili HLA komplekslerinin genel olarak çölyak ile ilişkili olduğu bilinmektedir. Bununla birlikte bu genlerin varlığı çölyak başlangıcında etki olsa bile tek başına yeterli olmadığı da söylenebilir. Kalıtımsal olarak henüz kesin doğrulamaya sahip olmayan bu sağlık sorununun birinci derece akrabalarda görülme sıklığı yüksektir. Teşhis sırasında genetik testlerden yardım alınsa bile diğer dış faktörlerin belirlenmesi ve diğer testlerin yapılması önemli olabilir. Bu sağlık sorununun genetik olarak aktarılması göz önünde bulundurulduğundan aile bireylerinin tıbbi öyküsü dikkate alınabilir.
Çölyak hastalığı olan bireyler gluten içermeyen yiyecek ve içecekleri tüketebilir. Et, tavuk ve kümes hayvanları, balık, yumurta, sebze ve meyveler doğal yapılarında gluten içermez. Bu gıdalara çeşitli soslar, katkı maddeleri, baharatlar ve gluten içeren tahıllardan yapılan unlar eklendiğinde vücuda gluten alınabilir. Buğday, arpa ve çavdar yerine gluten içermeyen tahıllar ve unları tercih edilmelidir. Mısır, pirinç, amarant (greçka), karabuğday, kinoa, darı, sorgum, teff gluten içermeyen tahıllara örnek verilebilir. Ayrıca nohut, fasulye, mercimek gibi baklagiller, patates, soya, fındık ve tercihe göre süt ürünleri tüketilebilir. Çölyak hastalarına özel olarak üretilen glutensiz un, makarna, ekmek, şehriye, irmik, kek, kraker, bisküvi gibi ürünler diyete eklenebilir.
Çölyak hastalığında esas olarak gluten içeren besinler tüketilmemelidir. “Çölyak hastası ne yiyemez?” sorusuna başlıca buğday (irmik, kılçıklı vb.), malt, malt özü, malt sirkesi ve bira mayasında bulunan arpa, çavdar cevabı verilebilir. Ayrıca bu gıdalardan üretilen kek, kurabiye, ekmek, makarnalar, unlu mamüller, bira, malt içecekleri, likörlü içecekler, hazır paketli gıdalar günlük beslenmede yer almamalıdır. Gıda üretiminde kullanılan aroma vericiler, renklendiriciler ve kıvam artırıcılar gluten içeren tahıllardan elde edildiğinden bu maddelere dikkat edilmelidir. Özellikle konserveler, dondurulmuş, paketlenmiş ve işlenmiş gıdalar, şekerleme, dondurma, soslar ve çorbalarda bu maddeler yer alabilir. Bunlara ek olarak yulaf tamamen riskli bir besin olarak kabul edilmese de kontaminasyon riski nedeniyle rahatsızlık verebilir. Gluten içerme riskine karşın ilaç ve besin takviyesi kullanma durumunda mutlaka uzman doktorunuza danışınız.
İnce bağırsakta kronik bir hasar ve inflamasyona neden olan çölyak erken teşhis ve tedavi edilmediğinde ciddi olarak seyredebilir ancak uzman doktor ve diyetisyen yardımıyla ömür boyu sıkı glutensiz beslenme ile hastalığın seyri kontrol altına alınabilir. Böylece olası riskli sağlık sorunları önlenebilir. Erken çocukluk döneminde tedavisi sağlanmayan çölyak büyüme geriliği, diş minesi hasarları, kısa boyluluk, sinirlilik, ergenliğin ve menstruasyon döneminin gecikmesi gibi etkilere sahip olabilir. Çocuklar ile birlikte yetişkinlerde çeşitli vitamin ve mineral eksikliği, kemik ve eklem problemleri, bazı kanser türlerinin oluşumu, düşük ve kısırlık, sinir sistemi rahatsızlıkları gibi ciddi yan etkiler meydana gelebilir. Bu yan etkiler tüm çölyak hastalarında görülmemekle birlikte erken tanı ve tedavi sağlandığında engellenebilir. (2)
Çölyak esas olarak sindirim sistemi ile ilişkili belirtiler gösterebilir. Karın bölgesinde şişkinlik, kramp, bağırsak sesleri, hazımsızlık hissi, bulantı ve kusma, gaz, ishal veya kabızlık gibi semptomlar kendini gösterebilir. Bunun haricinde sindirim sistemi dışı belirtiler de görülebilir. Deride kaşıntılı ve kabarcık halinde görülen dermatitis herpetiformis, kemik ve eklemlerde ağrı, ruh sağlığını etkileyen depresyon ve anksiyete, sinir sistemini etkileyen baş ağrısı, denge sorunları ve nöbetler, ağızda görülen kuruluk ve yaralar bunlara örnektir. Ayrıca üreme sistemini etkileyebildiğinden kadınlarda menstruasyon döngüsünün bozulması, adet görememe, tekrarlayan düşükler ve erkeklerde kısırlık gibi sağlık sorunları örnek verilebilir.
Risk ve komplikasyonlara sahip çölyak hastalığının erken tanı ve tedavisi için ilgili bir sağlık kuruluşuna başvurunuz. Yeditepe Üniversitesi Hastaneleri’nde çölyak hastalığı tanı ve tedavi hizmetleri yürütülmektedir.
Uzun süre seyreden ve tedavi edilmeyen çölyak hastalığı anemi, vitamin-mineral eksiklikleri, osteoporoz, osteopeni, kalp ve safra rahatsızlıkları, pankreas ve karaciğer yetmezliği, laktoz intoleransı, ince bağırsak kanseri ve Non-Hodgkin lenfoma, kısırlık ve düşük gibi ciddi sağlık sorunlarına yol açabilir. Ayrıca kas koordinasyon bozukluğu, ataksi, nöropati, miyopati, hiperaktivite bozukluğu, demans ve baş ağrıları olarak görülen nörolojik semptomlar eşlik edebilir.
Yaşamın ilk dönemlerinde ve çocuklarda çölyak hastalığı görülebilir. Doğuştan gelen genetik varyasyonlar, beslenme alışkanlıkları ve diğer etkenler bu duruma sebep olabilir. Çocuklarda çölyak hastalığı soluk ve kötü kokulu dışkı, mide bulantısı ve kusma, şişkin karın, gaz, ishal veya kabızlık şeklinde kendini gösterebilir. Özellikle büyüme ve gelişme geriliğinin önlenmesi için çocuklarda çölyak hastalığı önemli bir yere sahiptir.
Çölyak hastalığı semptomlarının hafiflemesi veya ortadan kalkması glutensiz beslenmeye başladıktan kısa bir süre sonra mümkündür. Vitamin, mineral ve diğer besin öğeleri eksikliğinin giderilmesi birkaç hafta ilâ ay sürebilir. Hasar görmüş bağırsak astarının tamamen iyileşmesi için en az birkaç ay gerekebilir. İyileşme süreci kişiden kişiye değişiklik gösterebilir.
Bu içerik Yeditepe Üniversitesi Hastaneleri Tıbbi Yayın Kurulu tarafından hazırlanmıştır.
”
Alo Yeditepe